Các tập đoàn gia đình lớn của Nhật Bản như Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo, mà người Nhật gọi chung là zaibatsu, đã trở thành một phần của guồng máy chiến tranh trong thập niên ba mươi và bốn mươi của thế kỷ hai mươi, sản xuất máy bay, tàu chiến, vũ khí và vận hành kinh tế ở các vùng bị chiếm đóng. Sau năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, chính quyền chiếm đóng giải thể chúng, buộc các gia tộc bán cổ phần và rời khỏi điều hành.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Mình đã kể những gia tộc này khởi nghiệp từ tiệm vải, đội tàu và hầm mỏ. Tập cuối của chương trình kể chương tối nhất trong lịch sử của chúng.
Zaibatsu được tổ chức như thế nào?
Zaibatsu là một khối nhiều công ty trong nhiều ngành, từ ngân hàng, thương mại, khai mỏ, đóng tàu tới hoá chất, cùng nằm dưới một công ty mẹ do một gia tộc nắm giữ. Cấu trúc như một kim tự tháp: gia tộc ở đỉnh, công ty mẹ ở giữa, hàng chục công ty con ở dưới.
Mỗi zaibatsu thường có ngân hàng riêng để cấp vốn cho các công ty trong nhóm, và một công ty thương mại để mua bán nguyên liệu, hàng hoá cho cả nhóm. Vì vậy chúng gần như tự cung tự cấp.
Trước chiến tranh, bốn zaibatsu lớn nhất nắm một phần rất lớn nền kinh tế Nhật Bản, đặc biệt trong tài chính và công nghiệp nặng.
Như mình đã kể ở các tập trước, sự lớn mạnh ấy gắn chặt với nhà nước từ thời Minh Trị. Khi nhà nước rẽ sang con đường quân phiệt, các zaibatsu cũng đi theo.
Bị ghét từ cả hai phía
Điều ít người biết là trong thập niên ba mươi, chính các zaibatsu cũng là mục tiêu của những nhóm quân nhân và dân tộc chủ nghĩa cực đoan ở Nhật. Họ coi giới tài phiệt là tham lam, làm giàu trong khi nông dân đói khổ trong cuộc khủng hoảng kinh tế.
Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, người đứng đầu điều hành của nhà Mitsui bị ám sát ngay trước trụ sở ngân hàng ở Tokyo bởi một nhóm cực đoan. Các zaibatsu sau đó vội vàng làm từ thiện, quyên góp, tỏ ra gắn bó với lợi ích quốc gia.
Trong bầu không khí ấy, các tập đoàn ngày càng nghe theo chính quyền và quân đội, nhận các hợp đồng quân sự, đầu tư vào những vùng mà Nhật Bản chiếm đóng.
Cũng trong thời kỳ này mọc lên những zaibatsu mới gắn chặt hơn với quân đội, đặc biệt ở vùng Mãn Châu. Ranh giới giữa kinh tế và quân sự gần như bị xoá.
Máy bay, tàu chiến và vũ khí
Trong Thế chiến thứ hai, các zaibatsu trở thành xương sống công nghiệp quốc phòng. Mitsubishi sản xuất loại máy bay chiến đấu nổi tiếng nhất của hải quân Nhật, và xưởng đóng tàu của nó ở Nagasaki đóng một trong hai thiết giáp hạm lớn nhất từng được chế tạo.
Các zaibatsu khác sản xuất kim loại, hoá chất, vũ khí, vận tải, và các công ty thương mại của họ lo nguồn nguyên liệu từ những vùng bị chiếm đóng ở châu Á.
Vì thế, khi bàn về trách nhiệm trong chiến tranh, các sử gia không chỉ nhắc tới quân đội và chính khách, mà cả những tập đoàn đã làm ra vũ khí và hưởng lợi từ việc mở rộng lãnh thổ.
Nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, đã chịu đau thương trong những năm ấy. Đó là bối cảnh không thể tách rời khi kể về các tập đoàn này ở giai đoạn đó.
Cuộc giải thể sau năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm
Sau khi Nhật Bản đầu hàng, chính quyền chiếm đóng do Mỹ đứng đầu coi zaibatsu là một trong những lực lượng đã nuôi chủ nghĩa quân phiệt, và đặt mục tiêu giải thể chúng để dân chủ hoá nền kinh tế.
Các công ty mẹ bị giải tán, cổ phần của các gia tộc bị buộc phải chuyển giao rồi bán ra công chúng. Nhiều thành viên gia tộc và lãnh đạo cấp cao bị cấm giữ chức vụ trong doanh nghiệp. Những công ty thương mại lớn nhất bị chia nhỏ thành rất nhiều công ty.
Tuy nhiên, chỉ vài năm sau, khi chiến tranh lạnh bắt đầu, chính sách thay đổi. Nước Mỹ muốn Nhật Bản phục hồi kinh tế nhanh để làm đồng minh, nên việc giải thể được nới lỏng và nhiều công ty được phép liên kết lại.
Các công ty mang tên cũ dần tập hợp lại thành những nhóm liên kết quanh một ngân hàng chính, sở hữu chéo cổ phần của nhau. Người ta gọi kiểu nhóm mới này là keiretsu. Điểm khác căn bản là không còn một gia tộc ngồi trên đỉnh kim tự tháp.
Bài học cuối của chương trình
Bài học đầu tiên: một doanh nghiệp lớn lên cùng nhà nước thì cũng đi theo nhà nước, cả khi nhà nước đi sai đường. Sự gần gũi với quyền lực, vốn là lợi thế thời bình, trở thành vết nhơ thời chiến.
Bài học thứ hai: những gia tộc từng giữ cơ nghiệp qua hai, ba trăm năm với gia huấn và luật nhà vẫn có thể mất quyền kiểm soát trong vài năm khi lịch sử rẽ ngoặt. Không luật nhà nào đứng trên được luật nước và bánh xe lịch sử.
Bài học thứ ba, và cũng là điều mình muốn để lại cho cả chương trình: kể chuyện tài phiệt thì phải kể đủ, cả tài năng, cả sự kiên nhẫn, cả lòng hào phóng, lẫn lòng tham, sự tàn nhẫn và những đau thương mà người khác phải gánh.
Cảm ơn bạn đã nghe Nhà Tài Phiệt. Sau tất cả những câu chuyện ấy, bạn nghĩ đâu là cái giá mà một xã hội nên sẵn lòng trả để có những đế chế kinh doanh lớn, và đâu là cái giá không bao giờ nên trả?
Câu hỏi thường gặp
Zaibatsu là gì?
Zaibatsu là các tập đoàn gia đình lớn của Nhật Bản trước năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, gồm nhiều công ty trong nhiều ngành nằm dưới một công ty mẹ do một gia tộc kiểm soát. Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo là những ví dụ lớn nhất.
Zaibatsu đóng vai trò gì trong chiến tranh?
Chúng là xương sống của công nghiệp quốc phòng Nhật Bản, sản xuất máy bay, tàu chiến, vũ khí, kim loại và lo nguồn nguyên liệu từ các vùng bị chiếm đóng. Vì vậy chúng bị coi là có phần trách nhiệm trong guồng máy chiến tranh.
Vì sao zaibatsu bị giải thể?
Chính quyền chiếm đóng sau năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm coi zaibatsu là một lực lượng đã nuôi chủ nghĩa quân phiệt và cản trở dân chủ kinh tế. Các công ty mẹ bị giải tán và gia tộc phải bán cổ phần.
Keiretsu khác zaibatsu thế nào?
Keiretsu là các nhóm công ty liên kết sau chiến tranh, thường xoay quanh một ngân hàng chính và sở hữu chéo cổ phần. Khác với zaibatsu, chúng không có một gia tộc nắm công ty mẹ ở trên đỉnh.
Việc giải thể zaibatsu có triệt để không?
Không hoàn toàn. Khi chiến tranh lạnh bắt đầu, chính sách được nới lỏng để Nhật phục hồi kinh tế nhanh, và nhiều công ty mang tên cũ liên kết lại thành các nhóm mới, nhưng quyền kiểm soát của gia tộc đã bị cắt.
