Đầu năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm, kho vàng dự trữ của chính phủ Mỹ cạn tới mức báo động, và người ta lo nước Mỹ sẽ không giữ nổi lời hứa đổi tiền giấy ra vàng. Nhóm nhà băng do Morgan đứng đầu đã bán cho chính phủ một lượng vàng lớn, phần nhiều gom từ châu Âu, đổi lấy trái phiếu, và cam kết tìm cách giữ vàng không chảy ngược ra nước ngoài. Kho vàng được cứu, còn Morgan bị dư luận chỉ trích dữ dội.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Chuyên mục này kể về những lúc tài phiệt và nhà nước gặp nhau. Mở đầu là một khoảnh khắc hiếm có: một chính phủ phải nhờ một nhà băng tư nhân cứu.
Bản vị vàng và nỗi lo cạn vàng
Thời ấy nước Mỹ theo chế độ mà người ta gọi là bản vị vàng. Nói đơn giản, chính phủ hứa rằng ai cầm một số loại tiền giấy tới kho bạc thì có thể đổi ra vàng theo một tỷ lệ cố định.
Lời hứa ấy chỉ đứng vững khi kho bạc có đủ vàng. Nếu người ta tin rằng vàng sắp cạn, ai cũng muốn đổi trước, và càng nhiều người đổi thì vàng càng nhanh cạn, như một cuộc đổ xô rút tiền ở ngân hàng.
Sau cuộc khủng hoảng năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, niềm tin ấy lung lay. Nhà đầu tư châu Âu bán tài sản ở Mỹ, đổi lấy vàng mang về. Người trong nước cũng tích trữ vàng.
Đầu năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm, lượng vàng dự trữ của kho bạc tụt xuống mức mà nhiều người tin rằng chỉ còn vài tuần là chính phủ không giữ nổi lời hứa.
Tổng thống phải nhờ tới nhà băng
Tổng thống khi ấy là Grover Cleveland. Ông đã thử bán trái phiếu ra công chúng để mua vàng, nhưng vàng vào bao nhiêu lại chảy ra bấy nhiêu. Quốc hội thì chia rẽ, không chịu thông qua giải pháp nào.
Morgan tới Washington, xin gặp tổng thống. Theo câu chuyện thường được kể, khi cuộc gặp tưởng như bế tắc, Morgan nhắc tới một đạo luật cũ từ thời Nội chiến cho phép kho bạc mua vàng bằng trái phiếu mà không cần Quốc hội thông qua thêm.
Cuối cùng, chính phủ ký thoả thuận với nhóm nhà băng do Morgan và người đại diện của nhà Rothschild ở Mỹ đứng đầu. Nhóm này cung cấp một lượng vàng lớn, cam kết lấy phần đáng kể từ châu Âu chứ không rút từ chính các ngân hàng Mỹ.
Quan trọng không kém, nhóm nhà băng cam kết dùng ảnh hưởng của mình trên thị trường để ngăn vàng tiếp tục chảy ra khỏi nước Mỹ trong một thời gian. Đó là thứ mà không cơ quan nhà nước nào lúc ấy làm được.
Kho vàng được cứu, nhưng ai được lợi?
Thoả thuận có hiệu quả. Niềm tin quay lại, dòng vàng chảy ra dừng lại, chính phủ giữ được bản vị vàng. Về mặt kỹ thuật, đó là một cuộc giải cứu thành công.
Nhưng nhóm nhà băng mua trái phiếu với giá có lợi cho mình, rồi bán lại cho công chúng với giá cao hơn khi niềm tin đã phục hồi. Khoản chênh lệch ấy là lợi nhuận của họ.
Dư luận nổi giận. Báo chí và các chính khách theo phe ủng hộ đồng bạc tố rằng tổng thống đã để nhà băng phố Wall và nhà băng ngoại quốc trục lợi trên khó khăn của đất nước. Một uỷ ban của Quốc hội còn mở cuộc điều tra.
Morgan thì cho rằng ông đã gánh rủi ro rất lớn để cứu đất nước, và lời là cái giá xứng đáng. Hai cách nhìn ấy đến nay vẫn còn được tranh luận.
Một nhà nước không có ngân hàng trung ương
Câu hỏi đáng hỏi là vì sao một chính phủ lớn như nước Mỹ lại phải nhờ tới một nhà băng tư nhân. Câu trả lời là thời ấy nước Mỹ không có ngân hàng trung ương.
Ở Anh, ngân hàng trung ương đã có từ cuối thế kỷ mười bảy, có công cụ để giữ dự trữ, điều tiết lãi suất, đứng ra làm người cho vay cuối cùng khi có khủng hoảng. Nước Mỹ thì từng có rồi lại bỏ, vì nhiều người lo một ngân hàng trung ương sẽ quá quyền lực.
Thiếu một cơ quan như thế, trong lúc nguy cấp, nhà nước chỉ còn biết trông vào người có nhiều vàng và nhiều uy tín nhất, và người đó là Morgan.
Chỉ hơn mười năm sau, nước Mỹ lại rơi vào một cuộc khủng hoảng mà lần này Morgan một mình gánh cả hệ thống ngân hàng. Câu chuyện ấy mình kể ở tập kế tiếp.
Bài học khi người tư nhân cứu nhà nước
Bài học đầu tiên là sức mạnh của niềm tin trong tài chính. Kho vàng không cạn vì thiếu vàng trong cả nước, mà vì người ta sợ nó cạn. Morgan cứu được nó vì người ta tin Morgan.
Bài học thứ hai là cái giá của việc dựa vào một người. Khi nhà nước phải nhờ một nhà băng, nhà băng ấy có thể đặt điều kiện, và lợi ích của nó không phải lúc nào cũng trùng với lợi ích chung.
Bài học thứ ba là vì sao các quốc gia hiện đại xây dựng ngân hàng trung ương và dự trữ quốc gia: để lúc nguy cấp không phải đi gõ cửa một người giàu.
Bạn nghĩ sao, nếu bạn là tổng thống năm ấy, bạn sẽ ký thoả thuận với Morgan và chịu tiếng xấu, hay từ chối và để kho vàng cạn?
Câu hỏi thường gặp
Bản vị vàng là gì?
Bản vị vàng là chế độ tiền tệ trong đó giá trị đồng tiền gắn với một lượng vàng cố định, và chính phủ cam kết đổi tiền giấy ra vàng theo tỷ lệ ấy. Muốn giữ cam kết, chính phủ phải có đủ vàng dự trữ.
Vì sao kho vàng của Mỹ cạn năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm?
Sau khủng hoảng năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, niềm tin vào đồng đô la giảm, nhà đầu tư trong và ngoài nước đổ xô đổi tiền giấy ra vàng. Vàng chảy ra khỏi kho bạc nhanh hơn chính phủ bổ sung được.
Ai là tổng thống Mỹ khi Morgan cứu kho vàng?
Đó là Tổng thống Grover Cleveland. Ông chấp nhận thoả thuận với nhóm nhà băng của Morgan dù biết sẽ bị chỉ trích, vì thấy không còn lựa chọn nào khác.
Morgan có lời từ thương vụ năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm không?
Có. Nhóm nhà băng mua trái phiếu với giá có lợi rồi bán lại với giá cao hơn khi thị trường bình tĩnh. Mức lời cụ thể và việc nó có hợp lý hay không vẫn được tranh luận.
Vì sao nước Mỹ thời ấy không có ngân hàng trung ương?
Nước Mỹ từng có những ngân hàng mang vai trò gần giống nhưng đã giải thể, vì nhiều người lo một cơ quan như thế sẽ quá quyền lực. Phải tới năm một nghìn chín trăm mười ba, Cục Dự trữ Liên bang mới được lập.
