Mùa thu năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, người dân New York đổ xô rút tiền khỏi các công ty uỷ thác, và cả hệ thống tài chính Mỹ đứng bên bờ sụp đổ. Morgan, khi ấy đã bảy mươi tuổi, tập hợp các nhà băng lớn, có đêm giữ họ trong thư viện riêng của mình tới sáng, để lập quỹ cứu những tổ chức còn cứu được. Hoảng loạn được dập tắt, và chính nỗi sợ rằng lần sau sẽ không còn ai như Morgan đã dẫn tới việc lập Cục Dự trữ Liên bang.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập trước Morgan cứu kho vàng của chính phủ. Tập này ông cứu cả hệ thống ngân hàng, và đó là lần cuối cùng một người tư nhân làm được việc ấy ở nước Mỹ.
Một vụ đầu cơ thất bại châm ngòi
Tháng mười năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, một nhóm đầu cơ cố gom cổ phiếu của một công ty khai thác đồng để làm giá. Kế hoạch thất bại, giá cổ phiếu sụp đổ, và những người dính tới nhóm đầu cơ bị nghi ngờ.
Vấn đề là nhóm ấy có quan hệ với một số ngân hàng và công ty uỷ thác ở New York. Tin đồn lan ra rằng những nơi này đã cho đầu cơ vay và sắp mất khả năng thanh toán.
Công ty uỷ thác thời ấy là một loại tổ chức nhận tiền gửi như ngân hàng nhưng ít bị quản lý hơn, giữ ít tiền mặt dự trữ hơn, và đầu tư mạo hiểm hơn. Chúng lớn nhanh trong những năm trước đó vì trả lãi cao.
Khi người gửi tiền sợ, họ kéo tới đòi rút. Một công ty uỷ thác lớn ở New York không chịu nổi làn sóng rút tiền và phải đóng cửa. Nỗi sợ lan sang các tổ chức khác.
Một người đứng ra điều phối
Nước Mỹ khi ấy vẫn chưa có ngân hàng trung ương. Không có cơ quan nào có trách nhiệm và công cụ để cho các tổ chức lành mạnh vay khẩn cấp khi bị rút tiền ồ ạt.
Morgan trở về New York từ một hội nghị tôn giáo, và trong mấy tuần sau đó, văn phòng và thư viện của ông trở thành trung tâm chỉ huy. Ông cho người kiểm tra sổ sách từng tổ chức để quyết định nơi nào còn cứu được, nơi nào phải để đổ.
Bộ trưởng Tài chính đưa một khoản tiền của chính phủ gửi vào các ngân hàng ở New York, nhưng chính Morgan là người quyết định tiền ấy đi đâu. Ông còn gom các nhà băng lập quỹ cho vay để cứu sàn chứng khoán khi lãi suất vay qua đêm vọt lên mức không ai chịu nổi.
Cách chọn của Morgan rất lạnh lùng: cứu nơi còn lành mạnh để chặn nỗi sợ lan ra, bỏ nơi đã mục ruỗng. Đó chính là logic mà các ngân hàng trung ương sau này áp dụng.
Đêm trong thư viện
Đầu tháng mười một, khi làn sóng rút tiền lan tới các công ty uỷ thác còn lại, Morgan mời lãnh đạo các ngân hàng và công ty uỷ thác tới thư viện riêng của ông. Theo câu chuyện thường được kể, ông cho khoá cửa và không ai được về cho tới khi họ đồng ý cùng góp vốn lập quỹ cứu.
Đến sáng, các bên đồng ý. Cùng lúc, một hãng môi giới lớn đang ôm nhiều cổ phần của một công ty thép và than ở miền nam có nguy cơ đổ. Morgan dàn xếp để tập đoàn thép mà ông đứng sau mua lại công ty ấy, cứu hãng môi giới.
Thương vụ cần sự đồng ý của Tổng thống Theodore Roosevelt, vì nó có thể bị coi là vi phạm luật chống độc quyền. Roosevelt chấp thuận để dập khủng hoảng, và về sau bị chỉ trích là đã để Morgan nhân lúc nguy nan mà mua rẻ một đối thủ.
Hoảng loạn dịu dần. Nhưng câu hỏi lớn còn lại: nếu lần sau Morgan không còn, hoặc không muốn, thì ai sẽ đứng ra?
Từ nỗi sợ tới Cục Dự trữ Liên bang
Ngay năm sau, Quốc hội lập một uỷ ban nghiên cứu hệ thống tiền tệ, cử người sang châu Âu tìm hiểu các ngân hàng trung ương. Năm một nghìn chín trăm mười, một cuộc họp kín giữa các chính khách và nhà băng diễn ra ở một hòn đảo nghỉ dưỡng để phác thảo kế hoạch.
Sau nhiều tranh cãi về việc ai sẽ kiểm soát, cuối năm một nghìn chín trăm mười ba, đạo luật lập Cục Dự trữ Liên bang được ký. Hệ thống ấy được thiết kế gồm nhiều ngân hàng dự trữ khu vực và một hội đồng ở Washington, để không một thành phố hay một nhóm nào nắm toàn quyền.
Morgan mất vào mùa xuân năm ấy, trước khi đạo luật được ký. Thời đại mà một người tư nhân đóng vai người cho vay cuối cùng của cả quốc gia khép lại cùng với ông.
Từ nay, khi có hoảng loạn, nước Mỹ có một cơ quan công quyền với công cụ và trách nhiệm rõ ràng, chứ không phải chờ một ông già bảy mươi tuổi khoá cửa thư viện.
Bài học từ năm một nghìn chín trăm lẻ bảy
Bài học đầu tiên: một hệ thống tài chính có những tổ chức lớn nhanh nhờ ít bị quản lý thường giấu những rủi ro mà chỉ lộ ra khi có hoảng loạn. Công ty uỷ thác năm ấy là ví dụ điển hình.
Bài học thứ hai: trong hoảng loạn, thứ cạn trước tiên là niềm tin chứ không phải tiền. Cứu đúng chỗ, đúng lúc và đủ mạnh để người ta thôi sợ quan trọng hơn mọi thứ khác.
Bài học thứ ba: một xã hội không nên để sự an toàn của cả hệ thống phụ thuộc vào thiện chí và sức khoẻ của một người, dù người ấy giỏi tới đâu.
Với người gửi tiền bình thường, bài học thì giản dị: trước khi gửi tiền vào đâu vì lãi cao, hãy hỏi nơi ấy được ai giám sát và có ai đứng sau khi trời trở gió. Lãi cao luôn có lý do của nó, phải không bạn?
Câu hỏi thường gặp
Hoảng loạn năm một nghìn chín trăm lẻ bảy là gì?
Đó là cuộc khủng hoảng tài chính ở Mỹ mùa thu năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, bắt đầu từ một vụ đầu cơ cổ phiếu đồng thất bại rồi lan thành làn sóng rút tiền khỏi các ngân hàng và công ty uỷ thác ở New York.
Công ty uỷ thác thời ấy khác ngân hàng thế nào?
Công ty uỷ thác cũng nhận tiền gửi nhưng ít bị quản lý, giữ ít tiền mặt dự trữ và đầu tư mạo hiểm hơn. Vì vậy khi bị rút tiền ồ ạt, chúng dễ sụp đổ hơn.
Người cho vay cuối cùng là gì?
Đó là vai trò của một tổ chức sẵn sàng cho các ngân hàng lành mạnh vay khẩn cấp khi bị rút tiền hàng loạt, để chặn hoảng loạn lan rộng. Ngày nay vai trò này thuộc về ngân hàng trung ương.
Cục Dự trữ Liên bang được lập năm nào?
Đạo luật lập Cục Dự trữ Liên bang được ký vào cuối năm một nghìn chín trăm mười ba. Cú sốc năm một nghìn chín trăm lẻ bảy là một động lực chính dẫn tới quyết định này.
Morgan có lời từ cuộc khủng hoảng không?
Morgan đứng ra điều phối cứu hệ thống, nhưng một số thương vụ trong lúc ấy, như việc tập đoàn thép mua lại một đối thủ ở miền nam, bị chỉ trích là có lợi cho nhóm của ông. Việc ông cứu vì lợi chung hay lợi riêng vẫn còn tranh luận.
