Đạo luật Sherman năm một nghìn tám trăm chín mươi là luật liên bang đầu tiên của Mỹ chống độc quyền. Nó cấm mọi thoả thuận, dưới dạng trust hay dạng khác, nhằm kìm hãm thương mại giữa các bang, và cấm việc độc chiếm hay âm mưu độc chiếm thị trường. Nhưng lời văn quá chung khiến luật gần như nằm ngủ hơn một thập niên, thậm chí có lúc bị dùng để chống cả các cuộc đình công.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình kể về một đạo luật ngắn tới bất ngờ nhưng sống dai tới ngày nay, và về khoảng cách rất xa giữa lúc một luật được thông qua với lúc nó thật sự có răng.
Nước Mỹ giận dữ vì điều gì?
Cuối thập niên tám mươi của thế kỷ mười chín, nước Mỹ đầy những trust: dầu, đường, thuốc lá, thịt, dây thép. Nông dân giận vì cước đường sắt cao và giá máy móc, phân bón do trust giữ cao. Người buôn nhỏ giận vì bị đè bẹp.
Các phong trào nông dân lớn mạnh ở miền tây và miền nam, đòi chính phủ phải làm gì đó. Báo chí đăng tranh biếm hoạ vẽ các trust như những con bạch tuộc vươn vòi ra khắp nước.
Một số bang đã ra luật riêng chống trust, nhưng trust hoạt động xuyên bang, nên luật bang không đủ sức. Áp lực dồn lên Quốc hội liên bang.
Năm một nghìn tám trăm tám mươi tám, cả hai đảng lớn đều hứa chống trust trong cương lĩnh tranh cử. Một đạo luật trở nên khó tránh.
Ông Sherman và một đạo luật rất ngắn
Người đứng tên đạo luật là thượng nghị sĩ John Sherman của bang Ohio, một chính khách lâu năm, em trai của vị tướng nổi tiếng thời Nội chiến cùng họ.
Đạo luật rất ngắn, phần cốt lõi chỉ có hai điều. Điều thứ nhất cấm mọi hợp đồng, liên kết dưới dạng trust hay dạng khác, hoặc âm mưu nhằm kìm hãm thương mại giữa các bang hay với nước ngoài. Điều thứ hai cấm độc chiếm, mưu toan độc chiếm hoặc cấu kết để độc chiếm thị trường.
Luật được thông qua với gần như toàn bộ phiếu thuận ở cả hai viện. Ít ai phản đối công khai một đạo luật chống trust, nhất là khi lời văn đủ chung để mỗi người hiểu một kiểu.
Và chính sự chung chung ấy là vấn đề. Kìm hãm thương mại là gì? Độc chiếm tới mức nào thì bị cấm? Luật không định nghĩa, để lại cho toà án tự giải thích.
Vì sao luật nằm ngủ hơn mười năm?
Những năm đầu, các chính quyền liên bang ít khi dùng tới luật. Bộ máy thi hành còn mỏng, và nhiều chính khách không thật sự muốn đụng tới các doanh nghiệp lớn đang góp tiền cho chiến dịch tranh cử.
Năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm, trong một vụ kiện nhằm vào trust đường, Toà án Tối cao Mỹ phán rằng sản xuất trong một bang không phải là thương mại giữa các bang, nên dù công ty nắm gần hết ngành đường thì luật cũng không với tới. Bản án làm luật gần như vô hiệu với các trust sản xuất.
Trớ trêu hơn, trong những năm ấy, luật chống trust lại có lúc được viện dẫn để chống các cuộc đình công, với lập luận rằng công nhân liên kết đình công cũng là kìm hãm thương mại.
Một đạo luật sinh ra để bảo vệ người nhỏ trước kẻ mạnh bị dùng ngược lại để chống người nhỏ. Đó là bài học về việc luật pháp phụ thuộc vào người thi hành và người giải thích.
Khi đạo luật thức dậy
Đầu thế kỷ hai mươi, mọi thứ thay đổi khi Theodore Roosevelt lên làm tổng thống. Chính phủ của ông bắt đầu dùng đạo luật Sherman một cách nghiêm túc, mở màn bằng vụ kiện một công ty đường sắt khổng lồ của nhóm Morgan.
Những người kế nhiệm ông tiếp tục, và năm một nghìn chín trăm mười một, Toà án Tối cao ra lệnh chia tách Standard Oil cùng trust thuốc lá. Đạo luật hai mươi mốt năm tuổi lúc ấy mới thật sự có răng.
Năm một nghìn chín trăm mười bốn, Quốc hội bổ sung thêm một đạo luật mới, nói rõ hơn những hành vi bị cấm, và lập Uỷ ban Thương mại Liên bang để giám sát cạnh tranh. Đạo luật mới cũng nói rõ rằng lao động của con người không phải là hàng hoá, nhằm tránh việc luật bị dùng để chống công đoàn như trước.
Đến nay, đạo luật Sherman vẫn là nền móng của luật chống độc quyền Mỹ, và được nhắc tới trong những vụ kiện lớn nhằm vào các tập đoàn công nghệ thời nay.
Bài học về luật và người thi hành
Bài học đầu tiên: một đạo luật tốt trên giấy chưa phải là một đạo luật tốt trong đời. Thiếu người thi hành, thiếu định nghĩa rõ ràng, luật có thể nằm ngủ hàng chục năm.
Bài học thứ hai: lời văn chung chung có hai mặt. Nó giúp luật sống lâu, áp dụng được cho những ngành chưa ai nghĩ tới lúc soạn luật. Nhưng nó cũng để cho toà án và chính quyền từng thời uốn nó theo hướng của mình.
Bài học thứ ba cho người làm ăn: một hành vi hôm nay chưa bị xử lý không có nghĩa là mãi mãi an toàn. Các trust thời ấy sống yên ổn hơn mười năm dưới đạo luật Sherman, rồi một ngày đạo luật thức dậy.
Việt Nam cũng có luật cạnh tranh riêng, và mình không đi vào chi tiết ở đây. Câu hỏi để bạn nghĩ là: trong ngành của mình, có thói quen nào mọi người đang làm chỉ vì chưa ai bị xử lý?
Câu hỏi thường gặp
Đạo luật Sherman là gì?
Đó là luật liên bang đầu tiên của Mỹ chống độc quyền, thông qua năm một nghìn tám trăm chín mươi. Luật cấm các thoả thuận kìm hãm thương mại và việc độc chiếm hay mưu toan độc chiếm thị trường.
Ai là người đứng tên đạo luật Sherman?
Đó là thượng nghị sĩ John Sherman của bang Ohio, một chính khách lâu năm của Mỹ. Ông là em trai của vị tướng cùng họ nổi tiếng trong thời Nội chiến.
Vì sao đạo luật Sherman ít được dùng trong những năm đầu?
Vì lời văn chung chung, bộ máy thi hành mỏng, và toà án giải thích theo hướng hẹp, như vụ trust đường năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm. Nhiều chính khách cũng không muốn đụng tới doanh nghiệp lớn.
Đạo luật năm một nghìn chín trăm mười bốn bổ sung gì?
Đạo luật mới nói rõ hơn các hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm và khẳng định lao động không phải là hàng hoá. Cùng năm đó, Uỷ ban Thương mại Liên bang được lập để giám sát cạnh tranh.
Đạo luật Sherman còn hiệu lực không?
Còn. Nó vẫn là nền móng của luật chống độc quyền Mỹ và được dùng trong nhiều vụ kiện lớn tới ngày nay, cùng với các đạo luật bổ sung về sau.
