Năm một nghìn chín trăm mười một, Toà án Tối cao Mỹ buộc Standard Oil tách thành ba mươi tư công ty riêng biệt. Nhưng cổ đông cũ nhận cổ phần của tất cả các công ty mới theo đúng tỷ lệ cũ, và khi giá cổ phần những công ty con ấy tăng vọt trong những năm sau, tài sản của chính Rockefeller còn lớn hơn lúc đế chế chưa bị chia.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Đây là vụ kiện chống độc quyền nổi tiếng nhất lịch sử nước Mỹ, và cái kết của nó có một nghịch lý mà người học kinh tế nào cũng nên nghe qua.
Vụ kiện bắt đầu thế nào?
Sau loạt bài của Ida Tarbell và nhiều cuộc điều tra khác, chính phủ liên bang dưới thời Theodore Roosevelt khởi kiện Standard Oil năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, viện dẫn đạo luật Sherman.
Chính phủ cáo buộc công ty đã độc chiếm ngành dầu bằng những thủ đoạn như ưu đãi cước bí mật, phá giá có chủ đích để triệt đối thủ, theo dõi hàng của đối thủ và thâu tóm hàng loạt công ty.
Vụ kiện kéo dài nhiều năm, với hàng nghìn trang lời khai. Năm một nghìn chín trăm lẻ chín, toà án liên bang cấp dưới phán Standard Oil vi phạm luật. Công ty kháng cáo lên Toà án Tối cao.
Lúc ấy Rockefeller đã rút khỏi việc điều hành hằng ngày từ lâu, nhưng ông vẫn là cổ đông lớn nhất, và tên ông gắn liền với mọi cáo buộc.
Phán quyết năm một nghìn chín trăm mười một
Tháng năm năm một nghìn chín trăm mười một, Toà án Tối cao giữ nguyên phán quyết, buộc công ty mẹ ở New Jersey phải trao lại cổ phần của ba mươi tư công ty con cho các cổ đông, trong vòng sáu tháng.
Phán quyết đưa ra một cách hiểu quan trọng về đạo luật Sherman, mà về sau được gọi là nguyên tắc hợp lý. Theo đó, không phải mọi thoả thuận hạn chế cạnh tranh đều bị cấm, mà chỉ những hạn chế không hợp lý.
Standard Oil bị xem là đã vượt quá mức hợp lý, vì nó đạt vị thế thống trị bằng những cách làm có chủ đích loại bỏ đối thủ chứ không chỉ nhờ làm tốt hơn.
Cùng tháng ấy, toà cũng ra phán quyết chia tách trust thuốc lá. Giới kinh doanh Mỹ hiểu rằng thời của những trust khổng lồ không bị đụng tới đã qua.
Ba mươi tư công ty con đi về đâu?
Mỗi công ty con trở thành một công ty độc lập, có ban lãnh đạo riêng, hoạt động ở những vùng khác nhau. Có công ty mạnh ở New Jersey và miền đông, có công ty ở New York, ở California, ở Indiana, ở Ohio.
Qua nhiều lần đổi tên và sáp nhập trong thế kỷ hai mươi, nhiều công ty con trong số đó trở thành những tập đoàn dầu khí lớn mà ngày nay người ta vẫn biết tên.
Ban đầu, các công ty con vẫn có cùng nhóm cổ đông lớn, và các lãnh đạo vốn quen nhau từ thời Standard Oil, nên cạnh tranh giữa chúng không quyết liệt ngay. Phải mất nhiều năm, chúng mới thật sự trở thành đối thủ của nhau.
Đó là một bài học cho người làm luật: chia tách một doanh nghiệp trên giấy tờ không tự động tạo ra cạnh tranh, nếu quyền sở hữu và các mối quan hệ cũ vẫn còn nguyên.
Vì sao Rockefeller lại giàu hơn?
Khi bị chia, cổ đông của Standard Oil không mất gì. Họ chỉ đổi một loại cổ phần thành cổ phần của ba mươi tư công ty, theo đúng tỷ lệ cũ. Rockefeller, cổ đông lớn nhất, nhận phần lớn tương ứng ở mỗi công ty.
Trước khi bị chia, Standard Oil giữ kín nhiều thông tin, và nhà đầu tư khó định giá đúng từng bộ phận. Sau khi tách, mỗi công ty công bố riêng, thị trường thấy rõ giá trị thật của từng mảng, nhiều mảng đáng giá hơn người ta tưởng.
Cùng lúc đó, ô tô bắt đầu phổ biến, và xăng từ món phế phẩm trở thành sản phẩm chính. Nhu cầu dầu khí tăng mạnh. Giá cổ phần của các công ty con tăng vọt trong những năm sau.
Kết quả là tài sản của Rockefeller, theo nhiều nhà viết tiểu sử, tăng lên rõ rệt sau khi đế chế bị chia. Người ta kể rằng có người khuyên những ai muốn giàu hãy mua cổ phần các công ty con của Standard Oil. Mình nhắc lại, đây là chuyện lịch sử, không phải lời khuyên đầu tư.
Chia tách có thất bại không?
Có người cho rằng vụ chia tách thất bại, vì Rockefeller còn giàu hơn và các công ty con không cạnh tranh ngay. Có người lại cho rằng nó thành công, vì về lâu dài ngành dầu Mỹ có nhiều doanh nghiệp lớn thay vì một.
Mục tiêu của luật chống độc quyền không phải là làm nghèo ai, mà là giữ cho thị trường còn cạnh tranh, để không một doanh nghiệp nào có thể tự quyết giá và đè chết người mới.
Nhìn từ góc đó, vụ chia tách đã làm được việc quan trọng: phá bỏ một trung tâm quyền lực duy nhất của cả ngành, và tạo tiền lệ rằng không ai quá lớn để luật không với tới.
Bạn nghĩ sao, một hình phạt mà người bị phạt lại giàu hơn có còn là hình phạt không, hay mục tiêu của nó vốn nằm ở chỗ khác?
Câu hỏi thường gặp
Standard Oil bị chia tách năm nào?
Toà án Tối cao Mỹ ra phán quyết chia tách Standard Oil vào tháng năm năm một nghìn chín trăm mười một. Công ty phải tách thành ba mươi tư công ty độc lập trong vòng sáu tháng.
Nguyên tắc hợp lý trong luật chống độc quyền là gì?
Đó là cách hiểu rằng luật chỉ cấm những hạn chế cạnh tranh không hợp lý, chứ không cấm mọi thoả thuận kinh doanh có tác động tới cạnh tranh. Nguyên tắc này được Toà án Tối cao Mỹ nêu rõ trong vụ Standard Oil.
Sau khi bị chia, cổ đông Standard Oil có mất tiền không?
Không. Cổ đông nhận cổ phần của tất cả các công ty con theo tỷ lệ sở hữu cũ. Khi giá cổ phần các công ty con tăng, nhiều cổ đông còn giàu hơn trước.
Vì sao các công ty con không cạnh tranh nhau ngay?
Vì chúng vẫn có cùng nhóm cổ đông lớn, lãnh đạo quen biết nhau và mỗi công ty mạnh ở một vùng riêng. Cạnh tranh thật sự chỉ dần hình thành sau nhiều năm.
Vụ Standard Oil có ý nghĩa gì với luật chống độc quyền?
Nó cho thấy luật chống độc quyền có thể buộc chia tách một doanh nghiệp khổng lồ, và đặt ra nguyên tắc hợp lý để toà án xét xử về sau. Vụ này vẫn được nhắc tới trong các tranh luận về doanh nghiệp lớn ngày nay.
