Ida Tarbell là nhà báo đã dành mấy năm đào bới hồ sơ toà án, lời khai trước các uỷ ban điều tra và giấy tờ công khai để viết loạt bài về lịch sử Standard Oil, đăng từ năm một nghìn chín trăm lẻ hai. Bằng chứng tài liệu chứ không phải lời đồn, loạt bài ấy phơi bày cách công ty dùng ưu đãi cước và những đòn ép để đè đối thủ, và góp phần đưa đế chế dầu mỏ ra trước toà.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Chương trình này kể chuyện tài phiệt, nhưng hôm nay nhân vật chính lại là người đứng phía bên kia: một phụ nữ cầm bút đối đầu với người giàu nhất nước Mỹ.
Cô bé lớn lên giữa vùng dầu
Ida Tarbell sinh năm một nghìn tám trăm năm mươi bảy ở vùng dầu Pennsylvania. Cha bà làm thùng chứa dầu bằng gỗ, rồi trở thành một nhà khai thác dầu nhỏ.
Khi kế hoạch ưu đãi cước năm một nghìn tám trăm bảy mươi hai bị lộ, cả vùng dầu sôi sục. Cô bé mười mấy tuổi chứng kiến cha mình và hàng xóm giận dữ, rồi thấy nhiều người trong số họ dần bị đẩy ra khỏi nghề.
Bà học đại học trong thời rất ít phụ nữ được học, là cô gái duy nhất trong lớp năm ấy. Bà học khoa học tự nhiên, rồi chuyển sang viết báo và sống một thời gian ở Paris để viết tiểu sử.
Những năm đầu đời ấy cho bà hai thứ: một mối quan tâm cá nhân sâu sắc tới câu chuyện dầu mỏ, và thói quen làm việc tỉ mỉ của người học khoa học.
Mấy năm đào hồ sơ
Đầu thế kỷ hai mươi, bà làm việc cho một tạp chí lớn ở New York. Tạp chí muốn có một loạt bài về các trust, và bà chọn Standard Oil, công ty lớn và bí ẩn nhất.
Bà không dựa vào tin đồn. Bà đọc hồ sơ các vụ kiện ở nhiều bang, lời khai trước các uỷ ban của Quốc hội và cơ quan lập pháp bang, báo cáo của những người từng làm ăn với Standard Oil, đối chiếu từng con số, từng ngày tháng.
Bà còn gặp một trong những lãnh đạo cấp cao của chính Standard Oil nhiều lần trong khoảng hai năm. Ông ta có vẻ muốn bà kể phía công ty, và bà lắng nghe, nhưng vẫn kiểm chứng mọi điều bằng tài liệu.
Sự kiên nhẫn ấy là điều làm loạt bài khác hẳn những bài báo công kích thông thường. Người đọc có thể không đồng ý với kết luận của bà, nhưng khó cãi lại tài liệu bà đưa ra.
Loạt bài kể những gì?
Loạt bài đăng nhiều kỳ trên tạp chí từ cuối năm một nghìn chín trăm lẻ hai, rồi được in thành sách năm một nghìn chín trăm lẻ bốn. Bà kể lại từ đầu: kế hoạch ưu đãi cước năm một nghìn tám trăm bảy mươi hai, cuộc thâu tóm Cleveland, những đợt phá giá có chủ đích ở từng vùng.
Bà mô tả cả những chuyện như Standard Oil theo dõi hàng của đối thủ qua người làm ở đường sắt, ép các nhà máy nhỏ phải bán, và dùng giá rẻ tạm thời để triệt một đối thủ rồi nâng giá lên lại.
Bà không phủ nhận tài năng tổ chức của Rockefeller. Bà công nhận Standard Oil hiệu quả, nhưng đặt câu hỏi về cái giá đạo đức của sự hiệu quả ấy, và về việc một người có quyền gì để quyết số phận cả một ngành.
Người ta kể rằng Rockefeller không bao giờ trả lời công khai loạt bài. Sự im lặng ấy, có lẽ, càng làm dư luận tin vào bà.
Nghề báo bóc trần ra đời
Cùng thời với Tarbell, nhiều nhà báo khác viết về tham nhũng ở các thành phố, điều kiện kinh khủng trong lò mổ, thuốc giả, lao động trẻ em. Báo chí Mỹ bước vào một giai đoạn điều tra sôi nổi chưa từng có.
Tổng thống Theodore Roosevelt, dù đồng tình với nhiều cải cách, có lần phàn nàn rằng có những nhà báo chỉ chăm chăm nhìn xuống bùn. Ông mượn hình ảnh người cầm cào bùn trong một cuốn sách cổ của Anh. Từ đó, những nhà báo ấy được gọi bằng cái tên người cào bùn, mà mình dịch thoáng là nghề báo bóc trần.
Cái tên ban đầu mang ý chê, nhưng dần trở thành một danh hiệu. Báo chí điều tra hiện đại coi những người như Tarbell là tổ nghề.
Loạt bài của bà góp phần tạo áp lực để chính phủ liên bang khởi kiện Standard Oil theo luật chống độc quyền, vụ kiện mà mình sẽ kể ở một tập khác.
Bài học về sức mạnh của tài liệu
Bài học đầu tiên từ Tarbell là sức mạnh của hồ sơ công khai. Rất nhiều sự thật nằm sẵn trong những tài liệu ai cũng tiếp cận được, chỉ cần có người đủ kiên nhẫn đọc và nối chúng lại.
Bài học thứ hai dành cho người làm ăn: những gì mình làm hôm nay để lại dấu vết, và sớm muộn có người đọc lại. Một doanh nghiệp làm ăn tử tế không sợ ai đào hồ sơ của mình.
Bài học thứ ba dành cho người viết, kể cả chương trình này: kể về người giàu thì phải dựa vào tài liệu, công nhận cả điểm mạnh của họ, và không để cảm xúc cá nhân thay cho bằng chứng. Tarbell có lý do riêng để giận, nhưng bà để tài liệu nói.
Bạn có bao giờ tin ngay một bài viết tố cáo ai đó trên mạng không? Lần sau, bạn thử hỏi: bài ấy có tài liệu nào mà mình kiểm lại được không?
Câu hỏi thường gặp
Ida Tarbell là ai?
Ida Tarbell là nhà báo người Mỹ, sinh năm một nghìn tám trăm năm mươi bảy, mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn. Bà nổi tiếng với loạt bài điều tra về lịch sử Standard Oil đầu thế kỷ hai mươi.
Loạt bài về Standard Oil được đăng khi nào?
Loạt bài đăng nhiều kỳ trên một tạp chí lớn ở New York từ cuối năm một nghìn chín trăm lẻ hai và được in thành sách năm một nghìn chín trăm lẻ bốn. Nó được coi là một trong những tác phẩm báo chí điều tra quan trọng nhất của Mỹ.
Vì sao Ida Tarbell quan tâm tới Standard Oil?
Bà lớn lên ở vùng dầu Pennsylvania, cha bà là một nhà khai thác dầu nhỏ bị ảnh hưởng bởi các đòn của Standard Oil. Mối liên hệ cá nhân ấy cộng với tinh thần làm báo nghiêm túc đã thôi thúc bà.
Người cào bùn trong báo chí Mỹ nghĩa là gì?
Đó là cách gọi các nhà báo điều tra đầu thế kỷ hai mươi chuyên phơi bày tham nhũng và lạm dụng. Tên gọi bắt nguồn từ một bài phát biểu của Tổng thống Theodore Roosevelt và về sau trở thành một danh hiệu.
Loạt bài của Tarbell có tác động gì?
Nó làm dư luận Mỹ quay lưng với Standard Oil và góp phần tạo áp lực để chính phủ liên bang khởi kiện công ty theo luật chống độc quyền. Vụ kiện kết thúc bằng việc chia tách Standard Oil năm một nghìn chín trăm mười một.
