Năm một nghìn chín trăm lẻ hai, Tổng thống Theodore Roosevelt bất ngờ cho Bộ Tư pháp kiện Northern Securities, công ty mà nhóm Morgan vừa lập để gộp các tuyến đường sắt lớn nhất vùng tây bắc nước Mỹ về một mối. Hai năm sau, Toà án Tối cao buộc giải thể công ty ấy với tỷ lệ năm phiếu thuận, bốn phiếu chống. Lần đầu tiên, một tổng thống Mỹ đối đầu trực diện với nhà băng quyền lực nhất nước và thắng.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập này là cuộc đối đầu giữa chính trường và phố Wall, giữa một tổng thống trẻ đầy tham vọng và một nhà băng đã quen với việc được nể sợ.
Cuộc chiến cổ phiếu năm một nghìn chín trăm lẻ một
Câu chuyện bắt đầu từ một cuộc tranh giành đường sắt. Một bên là nhóm của James J. Hill, ông vua đường sắt vùng tây bắc, được nhà Morgan hậu thuẫn. Bên kia là Edward Harriman, người nắm một tuyến đường sắt lớn khác, được một nhà băng đối thủ hậu thuẫn.
Cả hai cùng muốn nắm một tuyến đường sắt quan trọng ở vùng tây bắc. Năm một nghìn chín trăm lẻ một, hai bên đua nhau gom cổ phần của tuyến ấy trên thị trường, đẩy giá cổ phần lên cao chóng mặt.
Những người đã bán khống cổ phần ấy, tức bán trước để mua lại sau với hy vọng giá giảm, bị kẹt vì không còn cổ phần nào để mua. Thị trường chứng khoán New York rơi vào một ngày hoảng loạn.
Để chấm dứt cuộc chiến tốn kém, hai phe ngồi lại với nhau và lập một công ty mẹ chung tên là Northern Securities, nắm cổ phần của các tuyến đường sắt lớn nhất trong vùng.
Vì sao Roosevelt chọn kiện công ty này?
Theodore Roosevelt lên làm tổng thống cuối năm một nghìn chín trăm lẻ một, sau khi tổng thống tiền nhiệm bị ám sát. Ông trẻ, sôi nổi, và tin rằng chính phủ phải đứng trên mọi doanh nghiệp, dù lớn đến đâu.
Northern Securities là một mục tiêu rất rõ: một công ty vừa lập ra nhằm chấm dứt cạnh tranh giữa các tuyến đường sắt, ở một vùng mà nông dân và chủ hàng phụ thuộc hoàn toàn vào đường sắt.
Tháng hai năm một nghìn chín trăm lẻ hai, Bộ Tư pháp công bố khởi kiện, không báo trước cho giới phố Wall. Thị trường chứng khoán chao đảo vì bất ngờ.
Người ta kể rằng Morgan tới Nhà Trắng và nói đại ý rằng nếu ông có làm gì sai, tổng thống cứ cho người của mình gặp người của ông để dàn xếp. Câu nói ấy, nếu đúng, cho thấy Morgan coi tổng thống như một đối tác làm ăn ngang hàng. Roosevelt thì không nghĩ vậy.
Phán quyết năm phiếu chống bốn phiếu
Năm một nghìn chín trăm lẻ bốn, Toà án Tối cao phán rằng Northern Securities vi phạm đạo luật Sherman, vì nó được lập ra để loại bỏ cạnh tranh giữa các tuyến đường sắt vốn cạnh tranh nhau. Công ty phải giải thể.
Tỷ lệ là năm phiếu thuận, bốn phiếu chống, sát nút đến mức chỉ cần một thẩm phán nghĩ khác là kết quả đảo ngược. Một trong những thẩm phán bất đồng còn viết rằng những vụ án lớn thường làm ra những luật tồi, vì áp lực dư luận làm méo mó cách xét xử.
Dù vậy, phán quyết mở đường cho hàng loạt vụ kiện chống trust tiếp theo trong những năm sau, kể cả vụ Standard Oil mà mình đã kể.
Roosevelt từ đó có biệt danh là người phá trust, dù chính ông nói rằng mình không chống mọi doanh nghiệp lớn, mà chỉ chống những doanh nghiệp lớn làm điều xấu.
Trust tốt và trust xấu
Roosevelt có một quan điểm khá tinh tế cho thời ấy. Ông cho rằng doanh nghiệp lớn là sản phẩm tự nhiên của nền kinh tế hiện đại, có thể làm ra hàng rẻ hơn, tốt hơn. Cấm hết là phi lý.
Theo ông, câu hỏi không phải là to hay nhỏ, mà là hành xử đúng hay sai: có dùng sức mạnh để ép người khác không, có lừa dối người mua không, có coi thường luật pháp không.
Vì vậy chính phủ của ông vừa kiện một số trust, vừa lập cơ quan để giám sát, buộc doanh nghiệp công khai thông tin và để nhà nước đóng vai trọng tài thay vì đứng ngoài.
Quan điểm ấy về sau trở thành một nền tảng của cách nhà nước hiện đại đối xử với doanh nghiệp lớn: không tiêu diệt, nhưng không để chúng đứng trên luật.
Bài học từ vụ Northern Securities
Bài học đầu tiên: một cuộc chiến giành quyền kiểm soát quá ồn ào sẽ thu hút sự chú ý của nhà nước. Chính trận đua gom cổ phần và ngày hoảng loạn năm một nghìn chín trăm lẻ một đã đặt các tuyến đường sắt ấy dưới ánh đèn.
Bài học thứ hai: quyền lực tài chính lớn đến đâu cũng có giới hạn khi gặp một chính quyền quyết tâm và một hệ thống toà án độc lập. Morgan quen dàn xếp, nhưng lần này ông không dàn xếp được.
Bài học thứ ba: ranh giới giữa hợp tác hợp lý và loại bỏ cạnh tranh nhiều khi rất mỏng, mỏng tới mức chín thẩm phán cũng chia đôi. Người làm ăn nên tự hỏi về mục đích thật của các thoả thuận mình ký.
Câu nói của Morgan về chuyện cho người của hai bên gặp nhau dàn xếp vẫn được nhắc như biểu tượng của một thời. Bạn nghĩ sao, giữa doanh nghiệp và nhà nước, có nên có những cuộc dàn xếp riêng như thế không?
Câu hỏi thường gặp
Northern Securities là công ty gì?
Đó là một công ty mẹ lập năm một nghìn chín trăm lẻ một để nắm cổ phần của các tuyến đường sắt lớn ở vùng tây bắc nước Mỹ, nhằm chấm dứt cuộc tranh giành giữa hai nhóm tài phiệt. Công ty bị Toà án Tối cao buộc giải thể năm một nghìn chín trăm lẻ bốn.
Vì sao vụ Northern Securities quan trọng?
Đây là lần đầu một tổng thống Mỹ dùng đạo luật Sherman để đối đầu trực diện với nhóm tài chính mạnh nhất nước và thắng kiện. Nó mở đầu cho thời kỳ thi hành luật chống trust mạnh tay.
Phán quyết vụ Northern Securities có tỷ lệ bao nhiêu?
Toà án Tối cao ra phán quyết với năm phiếu thuận và bốn phiếu chống. Sự sát nút ấy cho thấy ranh giới pháp lý về độc quyền thời đó còn gây tranh cãi lớn.
Vì sao Theodore Roosevelt được gọi là người phá trust?
Vì chính phủ của ông khởi xướng nhiều vụ kiện chống trust, mở đầu bằng vụ Northern Securities. Tuy vậy, ông phân biệt doanh nghiệp lớn làm ăn đúng đắn với doanh nghiệp lớn lạm dụng sức mạnh.
Cuộc hoảng loạn chứng khoán năm một nghìn chín trăm lẻ một xảy ra vì sao?
Vì hai nhóm tài phiệt đua nhau gom cổ phần của cùng một tuyến đường sắt, đẩy giá lên rất cao. Những người bán khống bị kẹt vì không mua lại được cổ phần, khiến thị trường hoảng loạn.
