Năm một nghìn năm trăm mười chín, vị vua trẻ của Tây Ban Nha là Charles được bầu làm hoàng đế của Đế quốc La Mã Thần thánh sau một cuộc đua mà tiền bạc đóng vai quyết định. Các tuyển hầu, những người có quyền bỏ phiếu, nhận những khoản tiền rất lớn, và phần lớn số tiền ấy do nhà băng Jakob Fugger ở Augsburg cho vay và bảo lãnh. Không có Fugger, rất có thể ngôi hoàng đế đã về tay vua Pháp.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Ở tập trước về Fugger, mình kể ông giàu lên từ mỏ bạc mỏ đồng. Hôm nay là lúc của cải ấy được dùng để đặt một người lên ngôi cao nhất châu Âu.
Một ngôi hoàng đế được bầu bằng phiếu
Đế quốc La Mã Thần thánh không giống các vương quốc khác. Hoàng đế không tự động truyền ngôi cho con, mà được một nhóm bảy vị tuyển hầu bầu ra. Họ là những vị tổng giám mục và những vương công lớn của vùng đất Đức.
Đầu năm một nghìn năm trăm mười chín, hoàng đế Maximilian qua đời. Người cháu nội của ông là Charles, khi ấy đã là vua Tây Ban Nha và cai trị nhiều vùng đất khác, muốn kế vị.
Đối thủ đáng gờm nhất là vua Pháp François đệ nhất, giàu có, tham vọng và cũng muốn ngôi hoàng đế. Vua Anh cũng có lúc tỏ ý tham gia, nhưng không đi xa.
Bảy lá phiếu ấy trở thành món hàng đắt giá nhất châu Âu. Các tuyển hầu biết rõ giá trị của mình, và họ đòi những khoản tiền rất lớn từ cả hai phía.
Vì sao các tuyển hầu tin giấy của Fugger hơn lời hứa của vua?
Lời hứa của một vị vua thì nhiều, nhưng vua cũng nổi tiếng hay quên trả nợ. Các tuyển hầu muốn được trả bằng thứ gì chắc chắn hơn.
Jakob Fugger có thứ đó: uy tín của một nhà băng trả nợ đúng hẹn và có mạng lưới khắp châu Âu. Một cam kết thanh toán có chữ ký của nhà Fugger được các tuyển hầu coi trọng hơn lời của bất cứ ông vua nào.
Fugger từ chối giúp vua Pháp và đứng hẳn về phía nhà Habsburg, gia tộc mà ông đã gắn bó làm ăn nhiều chục năm. Ông cho vay và bảo lãnh phần lớn số tiền cần thiết, theo nhiều ước tính vào khoảng hai phần ba tổng chi phí của cuộc vận động. Phần còn lại đến từ các nhà băng ở Ý và vùng Đức.
Tháng sáu năm một nghìn năm trăm mười chín, các tuyển hầu nhất trí bầu Charles. Ông trở thành hoàng đế Charles đệ ngũ, cai trị một vùng lãnh thổ khổng lồ trải từ Tây Ban Nha, vùng Hà Lan tới vùng đất Đức, và cả những thuộc địa ở châu Mỹ.
Lá thư đòi nợ nổi tiếng
Có ngôi rồi, Charles đệ ngũ trả nợ chậm. Chiến tranh với vua Pháp, những cuộc nổi dậy, chi phí cai trị một đế chế quá rộng, tất cả đều nuốt tiền.
Mấy năm sau, Jakob Fugger viết cho hoàng đế một lá thư mà sử sách thường trích. Trong thư, ông nhắc thẳng rằng ai cũng biết nếu không có sự giúp đỡ của ông thì hoàng đế khó có được ngai vàng, và đề nghị hoàng đế cho thanh toán khoản nợ cùng tiền lãi.
Ít có thường dân nào dám viết cho một hoàng đế bằng giọng như thế. Nó cho thấy Fugger hiểu rõ vị thế của mình: ông không phải thần dân xin ơn, mà là chủ nợ đòi tiền.
Hoàng đế không trả hết bằng tiền mặt, mà trao cho nhà Fugger quyền thuê và khai thác những vùng đất lớn ở Tây Ban Nha thuộc các dòng tu hiệp sĩ, kèm cả quyền khai thác một mỏ thuỷ ngân quan trọng. Một lần nữa, nợ của vua được trả bằng tài nguyên.
Tiền có thật sự mua được ngôi vua?
Nói Fugger mua ngôi hoàng đế là một cách nói gọn, và các sử gia cũng nhắc rằng tiền không phải lý do duy nhất. Charles có dòng máu của nhà Habsburg vốn giữ ngôi nhiều đời, có lãnh thổ rộng, và nhiều người Đức không muốn một vị vua Pháp ngồi trên đầu mình.
Nhưng không ai chối cãi rằng không có tiền thì những lợi thế ấy khó thành lá phiếu. Các tuyển hầu đã nói thẳng rằng họ sẽ bầu người trả nhiều hơn và trả chắc hơn.
Cuộc bầu năm ấy là một trong những ví dụ rõ nhất trong lịch sử châu Âu về việc một nhà băng tư nhân quyết định ai đứng đầu một đế quốc.
Và nó cũng mở ra một vòng ràng buộc: nhà Habsburg cần nhà Fugger để cai trị, nhà Fugger cần nhà Habsburg để đòi nợ. Như mình đã kể, vòng ràng buộc ấy về sau kéo nhà Fugger đi xuống.
Bài học về tiền và quyền
Bài học đầu tiên: trong những hệ thống mà quyền lực được trao qua một nhóm nhỏ người bỏ phiếu, tiền bạc rất dễ chen vào. Đó là lý do nhiều nền chính trị hiện đại đặt ra luật về tài chính tranh cử và chống hối lộ.
Bài học thứ hai dành cho người cho vay: giúp ai đó lên vị trí cao không có nghĩa là họ sẽ biết ơn và trả nợ đúng hẹn. Khi đã lên cao, con nợ trở nên mạnh hơn chủ nợ.
Bài học thứ ba: uy tín là thứ tiền tệ mạnh nhất. Các tuyển hầu tin chữ ký của Fugger hơn lời của vua. Một người làm ăn nhỏ giữ chữ tín lâu năm cũng có một thứ vốn mà tiền không mua ngay được.
Bạn nghĩ sao, một người giàu đặt cược vào ai đó để người đó lên nắm quyền, thì sau này người đó còn tự do quyết định được bao nhiêu?
Câu hỏi thường gặp
Cuộc bầu hoàng đế năm một nghìn năm trăm mười chín là gì?
Đó là cuộc bầu chọn hoàng đế của Đế quốc La Mã Thần thánh sau khi hoàng đế Maximilian qua đời. Bảy tuyển hầu đã bầu vua Tây Ban Nha Charles, người trở thành hoàng đế Charles đệ ngũ.
Tuyển hầu là ai?
Tuyển hầu là những vương công và tổng giám mục có quyền bầu hoàng đế của Đế quốc La Mã Thần thánh. Vào đầu thế kỷ mười sáu có bảy vị tuyển hầu.
Jakob Fugger đóng góp bao nhiêu cho cuộc bầu?
Các ước tính khác nhau, nhưng nhiều sử gia cho rằng Fugger cho vay và bảo lãnh khoảng hai phần ba số tiền mà phe Charles chi cho các tuyển hầu. Phần còn lại đến từ các nhà băng khác.
Charles đệ ngũ trả nợ Fugger bằng cách nào?
Ông trả chậm và không trả hết bằng tiền mặt, mà trao cho nhà Fugger quyền thuê và khai thác các vùng đất lớn ở Tây Ban Nha cùng một mỏ thuỷ ngân quan trọng. Nợ được trả dần bằng nguồn thu từ tài nguyên.
Vì sao các tuyển hầu tin Fugger hơn tin vua?
Vì nhà Fugger nổi tiếng trả nợ đúng hẹn và có mạng lưới tài chính khắp châu Âu, còn vua chúa thì hay chậm trả hoặc không trả. Một cam kết có chữ ký của Fugger được coi là chắc chắn hơn.
