Năm một nghìn tám trăm bảy mươi lăm, phó vương Ai Cập lâm vào cảnh nợ nần và cần bán gấp phần cổ phần lớn của mình trong công ty khai thác kênh Suez. Thủ tướng Anh Benjamin Disraeli muốn mua ngay, nhưng Quốc hội đang nghỉ và chính phủ không có sẵn khoản tiền ấy. Ông vay nhà Rothschild ở London, và nhà băng thu xếp khoản vay khổng lồ trong vài ngày, giúp nước Anh có chỗ đứng trên con đường biển quan trọng nhất tới Ấn Độ.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập này là một thương vụ mà tốc độ quyết định tất cả, và là một ví dụ về việc một nhà băng có thể làm điều mà cả bộ máy nhà nước không kịp làm.
Kênh Suez và món nợ của phó vương Ai Cập
Kênh đào Suez nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, khánh thành năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín. Nhờ nó, tàu đi từ châu Âu sang châu Á không phải vòng qua mũi cực nam châu Phi, rút ngắn hành trình hàng nghìn hải lý.
Công ty khai thác kênh do một người Pháp khởi xướng, với phần lớn vốn từ nhà đầu tư Pháp. Phó vương Ai Cập, người cai trị đất nước dưới quyền đế quốc Ottoman, nắm một phần cổ phần rất lớn.
Phó vương chi tiêu rất nhiều cho những công trình hiện đại hoá, cung điện và chiến tranh, phần lớn bằng tiền vay của các nhà băng châu Âu với lãi cao. Tới giữa thập niên bảy mươi, ông lún sâu vào nợ và cần tiền mặt ngay.
Món tài sản dễ bán nhất trong tay ông chính là số cổ phần kênh Suez. Và tin ông muốn bán lọt tới tai một nhà báo Anh, rồi tới tai thủ tướng.
Thủ tướng cần tiền mà Quốc hội đang nghỉ
Với nước Anh, kênh Suez là con đường tắt tới Ấn Độ, thuộc địa quan trọng nhất của họ. Phần lớn tàu đi qua kênh là tàu Anh, nhưng nước Anh lại không có cổ phần nào trong công ty khai thác.
Disraeli thấy cơ hội và cũng thấy nguy cơ: nếu chần chừ, người Pháp có thể mua trước và nắm trọn con kênh. Ông cần một khoản tiền rất lớn, và cần ngay trong vài ngày.
Theo thủ tục, chi một khoản như thế phải được Quốc hội đồng ý, mà Quốc hội đang trong kỳ nghỉ. Chờ họp lại thì cơ hội có thể đã mất. Ngân hàng trung ương Anh cũng không thể tự cho chính phủ vay khi chưa có quyết định của Quốc hội.
Disraeli quyết định vay tạm từ một nhà băng tư nhân, rồi xin Quốc hội phê chuẩn sau. Ông chọn nhà Rothschild ở London, khi ấy do Lionel de Rothschild đứng đầu.
Một câu hỏi và một câu trả lời
Có một giai thoại rất nổi tiếng về cuộc gặp ấy. Người thư ký của Disraeli tới gặp Lionel de Rothschild và nói thủ tướng cần một khoản tiền khổng lồ vào ngày mai.
Rothschild, theo câu chuyện, hỏi lại một câu: lấy gì bảo đảm. Người thư ký đáp: chính phủ Anh. Rothschild bèn nói rằng thủ tướng sẽ có tiền. Chi tiết từng câu chữ có lẽ đã được trau chuốt qua nhiều lần kể, nhưng tinh thần của nó khá sát với những gì diễn ra.
Khoản vay được thu xếp rất nhanh. Nước Anh mua được số cổ phần của phó vương, trở thành cổ đông lớn nhất trong công ty kênh Suez. Disraeli viết cho nữ hoàng Victoria một câu thường được trích, đại ý rằng việc đã xong, và con kênh giờ là của bà.
Nhà Rothschild hưởng một khoản phí và lãi cho khoản vay ngắn hạn ấy. Khi Quốc hội họp lại, có người chỉ trích mức phí là cao, nhưng Quốc hội vẫn phê chuẩn thương vụ.
Thương vụ ấy dẫn tới đâu?
Về tài chính, nước Anh có một khoản đầu tư sinh lời lâu dài, vì cổ tức của công ty kênh Suez rất khá trong nhiều thập niên sau.
Về chính trị, số cổ phần ấy kéo nước Anh vào sâu hơn trong chuyện của Ai Cập. Vài năm sau, khi Ai Cập rối ren vì nợ nần và biến động, nước Anh đưa quân vào và trên thực tế nắm quyền kiểm soát đất nước này trong nhiều chục năm.
Nhiều sử gia coi thương vụ cổ phần kênh Suez là một mắt xích trong quá trình mở rộng đế quốc của Anh ở châu Phi. Một khoản vay trong vài ngày đã góp phần thay đổi số phận của cả một quốc gia khác.
Câu chuyện cũng cho thấy mặt trái của những khoản vay nước ngoài lãi cao: chính món nợ của phó vương đã mở đường cho người ngoài nắm tài sản và rồi nắm cả quyền.
Bài học về tốc độ và cái giá của nó
Bài học đầu tiên: trong những thương vụ lớn, tốc độ có khi quan trọng hơn giá. Nhà Rothschild có thể huy động vốn nhanh vì họ có sẵn tiền, sẵn mạng lưới và sẵn uy tín, những thứ không thể dựng lên trong vài ngày.
Bài học thứ hai: một chính phủ đi vay tư nhân để làm việc mà quy trình công không kịp làm thì vừa nhanh vừa có rủi ro, vì nó đặt quyết định lớn ra ngoài sự kiểm soát thường lệ. Disraeli được ủng hộ vì kết quả tốt, nhưng tiền lệ ấy vẫn gây tranh cãi.
Bài học thứ ba dành cho người đi vay: phó vương Ai Cập vay nhiều để làm những điều có vẻ to tát, rồi phải bán tài sản quý nhất với giá không do mình quyết. Nợ lãi cao biến người vay thành người bán gấp.
Bạn có tài sản nào mà nếu một ngày phải bán gấp, bạn sẽ tiếc cả đời không? Nếu có, món nợ nào đang đẩy bạn lại gần ngày ấy?
Câu hỏi thường gặp
Nước Anh mua cổ phần kênh Suez năm nào?
Nước Anh mua số cổ phần lớn của phó vương Ai Cập trong công ty kênh Suez vào cuối năm một nghìn tám trăm bảy mươi lăm, dưới thời thủ tướng Benjamin Disraeli. Khoản tiền được vay từ nhà Rothschild ở London.
Vì sao Disraeli phải vay nhà Rothschild?
Vì Quốc hội đang nghỉ nên chính phủ không thể chi khoản tiền lớn ngay, trong khi cơ hội mua có thể mất nếu chờ. Nhà Rothschild có khả năng huy động khoản tiền ấy trong vài ngày.
Kênh Suez quan trọng thế nào với nước Anh?
Kênh Suez là con đường tắt từ châu Âu tới Ấn Độ và châu Á, giúp tàu không phải vòng qua châu Phi. Với nước Anh, nó gắn trực tiếp với việc giữ thuộc địa Ấn Độ và thương mại châu Á.
Câu chuyện chính phủ Anh là vật bảo đảm có thật không?
Đó là một giai thoại nổi tiếng, có lẽ đã được trau chuốt qua nhiều lần kể. Tuy vậy, việc nhà Rothschild cho chính phủ Anh vay nhanh dựa trên uy tín của nhà nước là có thật.
Thương vụ kênh Suez ảnh hưởng gì tới Ai Cập?
Nó làm nước Anh dính sâu hơn vào chuyện của Ai Cập. Vài năm sau, Anh đưa quân vào và trên thực tế kiểm soát Ai Cập trong nhiều thập niên.
