Chính thương là cách người Nhật gọi những thương nhân thời Minh Trị lớn lên nhờ quan hệ mật thiết với chính quyền. Họ được giữ tiền công, nhận hợp đồng của nhà nước, và đặc biệt là mua lại các nhà máy, hầm mỏ, xưởng đóng tàu do chính nhà nước bỏ vốn dựng nên, với giá rất thấp vào thập niên tám mươi của thế kỷ mười chín. Từ những tài sản ấy, các tập đoàn gia đình lớn của Nhật Bản hình thành.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình bàn một câu hỏi không chỉ của nước Nhật: khi nhà nước muốn công nghiệp hoá thật nhanh, nên trao tài sản cho ai, và cái giá của việc trao ấy là gì?
Nhà nước Minh Trị muốn công nghiệp hoá thật nhanh
Sau năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám, các nhà lãnh đạo Minh Trị lo sợ Nhật Bản sẽ bị các cường quốc phương Tây chia xẻ như nhiều nước châu Á khác. Họ tin rằng muốn giữ độc lập thì phải giàu và mạnh thật nhanh.
Khu vực tư nhân lúc ấy còn yếu, ít vốn, ít người biết công nghệ phương Tây. Nhà nước bèn tự đứng ra làm: thuê kỹ sư nước ngoài, nhập máy móc, dựng nhà máy dệt, nhà máy xi măng, hầm mỏ, xưởng đóng tàu, đường sắt.
Một ví dụ nổi tiếng là nhà máy ươm tơ ở Tomioka, dựng đầu thập niên bảy mươi với máy móc và chuyên gia từ Pháp, làm nhà máy mẫu để dạy cách làm tơ hiện đại. Ngày nay nơi ấy là một di sản thế giới.
Trong khi đó, những nhà buôn lớn có quan hệ với chính quyền được giao giữ và chuyển tiền thuế, tiền công. Họ được dùng khoản tiền ấy trong một thời gian, một nguồn vốn rẻ mà người ngoài không có.
Không phải chính thương nào cũng sống sót
Quan hệ với nhà nước vừa là cơ hội vừa là rủi ro. Đầu thập niên bảy mươi, có ba nhà buôn lớn cùng được giao giữ tiền công. Khi chính phủ bất ngờ đòi họ phải có tài sản bảo đảm tương xứng với số tiền đang giữ, hai nhà không đáp ứng được và sụp đổ.
Nhà còn lại là Mitsui, sống sót nhờ người quản lý tài giỏi đã đoán trước và chuẩn bị, cùng với những quan hệ thân thiết trong chính quyền. Từ đó Mitsui càng gắn chặt với nhà nước.
Câu chuyện cho thấy mặt trái của việc sống nhờ nhà nước: luật chơi có thể đổi chỉ bằng một quyết định, và doanh nghiệp nào không kịp thích nghi thì mất tất cả.
Mitsubishi của Iwasaki Yatarō, như mình đã kể, cũng lớn lên nhờ hợp đồng chở quân và tàu nhà nước giao, rồi suýt bị chính nhà nước đè bẹp bằng một hãng tàu đối thủ.
Bán tài sản nhà nước với giá rẻ
Đầu thập niên tám mươi, ngân sách Nhật Bản căng thẳng sau những năm chi tiêu lớn và lạm phát. Chính phủ quyết định thắt chặt chi tiêu và bán bớt các doanh nghiệp nhà nước, nhiều nơi đang làm ăn thua lỗ.
Người mua phần lớn là những thương nhân có quan hệ tốt với chính quyền, và giá bán thường thấp hơn rất nhiều so với số tiền nhà nước đã bỏ ra. Mitsubishi mua xưởng đóng tàu Nagasaki, Mitsui mua mỏ than lớn ở Miike và về sau cả nhà máy tơ Tomioka.
Người bênh vực nói rằng nhiều cơ sở ấy đang lỗ, bán đi thì nhà nước bớt gánh, và chỉ những nhà buôn lớn mới đủ vốn và năng lực để vận hành tiếp. Quả thật, nhiều cơ sở đã làm ăn có lãi dưới tay tư nhân.
Người chỉ trích thì nói rằng tài sản do tiền thuế của dân dựng nên đã được trao cho vài gia tộc với giá hời, và đó là gốc rễ của sự tập trung kinh tế cực lớn ở Nhật Bản trước chiến tranh.
Vụ bê bối ở Hokkaido
Năm một nghìn tám trăm tám mươi mốt, một vụ việc làm dư luận Nhật sôi sục. Cơ quan phụ trách khai phá vùng Hokkaido định bán lại hàng loạt tài sản nhà nước với giá rẻ mạt cho một nhóm doanh nhân có quan hệ với chính quan chức của cơ quan ấy.
Báo chí phanh phui, dư luận phản đối dữ dội, và chính phủ buộc phải huỷ thương vụ. Vụ việc còn góp phần làm chính quyền hứa sẽ lập Quốc hội trong vòng mười năm, một bước lớn trong lịch sử chính trị Nhật Bản.
Đó là lời nhắc rằng ngay cả trong một nhà nước tập trung quyền lực, việc trao tài sản công cho người thân quen cũng có giới hạn mà dư luận không chấp nhận vượt qua.
Ranh giới giữa trao tài sản cho người có năng lực và trao cho người có quan hệ luôn mờ, và chỉ được giữ khi có báo chí, có dư luận, có thủ tục công khai.
Bài học về doanh nghiệp lớn lên cùng nhà nước
Mô hình chính thương đã góp phần đưa Nhật Bản công nghiệp hoá nhanh hiếm có. Từ một xã hội phong kiến, trong vài chục năm, Nhật có đường sắt, xưởng đóng tàu, mỏ than, nhà máy dệt xuất khẩu.
Nhưng nó cũng để lại một nền kinh tế mà vài gia tộc nắm phần lớn ngành then chốt, quan hệ chằng chịt với quan chức và quân đội. Mình sẽ kể ở chuyên mục mặt tối các tập đoàn ấy đã đi vào guồng máy chiến tranh thế nào.
Với người làm ăn, bài học là quan hệ với nhà nước có thể mở cửa rất nhanh, nhưng cũng có thể đóng cửa rất nhanh. Doanh nghiệp chỉ sống nhờ ưu ái thì luôn yếu hơn vẻ ngoài của nó.
Còn với xã hội, câu hỏi vẫn còn nguyên: khi tài sản công được trao cho tư nhân, làm sao để người nhận là người làm tốt nhất, chứ không phải người quen nhất?
Câu hỏi thường gặp
Chính thương là gì?
Chính thương là cách gọi những thương nhân thời Minh Trị ở Nhật Bản làm giàu nhờ quan hệ mật thiết với chính quyền, như giữ tiền công, nhận hợp đồng nhà nước và mua lại tài sản nhà nước giá rẻ. Nhiều người trong số họ về sau lập nên các tập đoàn lớn.
Nhà nước Nhật bán doanh nghiệp nhà nước khi nào?
Chủ yếu vào thập niên tám mươi của thế kỷ mười chín, khi chính phủ thắt chặt ngân sách. Nhiều nhà máy, hầm mỏ và xưởng đóng tàu được bán cho tư nhân với giá thấp hơn nhiều so với vốn đã bỏ ra.
Nhà máy tơ Tomioka là gì?
Đó là nhà máy ươm tơ kiểu mẫu do nhà nước Nhật dựng đầu thập niên bảy mươi với máy móc và chuyên gia Pháp. Về sau nhà máy được bán cho tư nhân, và ngày nay là di sản thế giới.
Vụ bê bối Hokkaido năm một nghìn tám trăm tám mươi mốt là gì?
Đó là vụ cơ quan khai phá Hokkaido định bán rẻ tài sản nhà nước cho nhóm doanh nhân có quan hệ với quan chức. Dư luận phản đối mạnh khiến chính phủ phải huỷ thương vụ.
Mô hình chính thương có lợi hay hại?
Nó giúp Nhật Bản công nghiệp hoá rất nhanh, nhưng cũng tạo ra sự tập trung kinh tế lớn vào vài gia tộc và quan hệ thân hữu với quan chức. Các sử gia vẫn đánh giá cả hai mặt.
