Năm một nghìn tám trăm chín mươi hai, ở nhà máy thép Homestead của Carnegie gần Pittsburgh, ban điều hành do Henry Clay Frick đứng đầu đóng cửa nhà máy để phá công đoàn, dựng hàng rào kẽm gai, rồi thuê một đội bảo vệ tư nhân tới bằng sà lan trên sông. Cuộc đụng độ bên bờ sông ngày sáu tháng bảy làm nhiều người chết ở cả hai phía. Quân đội bang được điều tới, công đoàn bị đánh tan, và tên tuổi Carnegie mang vết nhơ từ đó.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay là một câu chuyện khó nghe. Mình sẽ kể đúng sự việc, tôn trọng những người đã chết, và không bênh ai.
Nhà máy, công đoàn và một hợp đồng sắp hết hạn
Homestead là một trong những nhà máy thép lớn và hiện đại nhất của đế chế Carnegie, nằm bên bờ một con sông gần Pittsburgh. Công nhân lành nghề ở đây thuộc một công đoàn mạnh của ngành sắt thép.
Hợp đồng giữa công ty và công đoàn sắp hết hạn vào cuối tháng sáu năm ấy. Công ty muốn giảm lương cho một bộ phận công nhân, và quan trọng hơn, muốn chấm dứt việc phải thương lượng với công đoàn.
Carnegie từng viết những bài báo nói tốt về quyền lập công đoàn của người lao động. Nhưng năm ấy, ông để Frick toàn quyền xử lý, còn mình sang Scotland nghỉ hè như thường lệ.
Frick là người cứng rắn nổi tiếng. Ông cho dựng một hàng rào cao có kẽm gai và lỗ châu mai quanh nhà máy, mà công nhân mỉa mai gọi là pháo đài Frick. Ai nhìn cũng hiểu một cuộc đối đầu đang được chuẩn bị.
Đóng cửa nhà máy và những chiếc sà lan
Khi thương lượng đổ vỡ, công ty đóng cửa nhà máy, không cho công nhân vào làm. Công nhân, cả người trong công đoàn lẫn người ngoài, đứng ra canh nhà máy để công ty không đưa người thay thế vào.
Frick thuê một hãng bảo vệ tư nhân nổi tiếng thời ấy, đưa khoảng vài trăm người có vũ trang tới. Để tránh đám đông canh gác trên đường bộ, họ được chở bằng sà lan trên sông, định cập bờ ngay trong khu nhà máy lúc rạng sáng.
Công nhân và người dân thị trấn phát hiện ra. Hàng nghìn người kéo ra bờ sông. Khi những người bảo vệ cố lên bờ, súng nổ. Ai bắn trước đến nay vẫn còn tranh cãi.
Cuộc đụng độ kéo dài nhiều giờ. Nhiều công nhân và nhiều người bảo vệ đã chết, nhiều người khác bị thương. Cuối cùng, những người bảo vệ đầu hàng, và khi bị dẫn qua đám đông giận dữ, nhiều người bị đánh đập.
Quân đội bang và cái kết của cuộc đình công
Vài ngày sau, thống đốc bang điều hàng nghìn quân của lực lượng vệ binh bang tới Homestead. Dưới sự bảo vệ của quân đội, công ty mở lại nhà máy và đưa công nhân thay thế vào làm.
Cuối tháng bảy, một người theo chủ nghĩa vô chính phủ, không phải công nhân Homestead, đột nhập văn phòng của Frick ở Pittsburgh, bắn và đâm ông. Frick bị thương nặng nhưng sống sót, và vài ngày sau đã trở lại làm việc.
Vụ ám sát hụt khiến dư luận vốn đang thông cảm với công nhân quay ra e ngại. Cuộc đình công kéo dài thêm vài tháng rồi tan rã, nhiều công nhân không bao giờ được nhận lại.
Công đoàn ngành sắt thép bị đánh tan ở Homestead, và trong mấy chục năm sau đó, công nhân thép ở vùng ấy gần như không có công đoàn. Lương và điều kiện làm việc do công ty quyết định.
Carnegie ở đâu và nghĩ gì?
Suốt những ngày căng thẳng nhất, Carnegie ở Scotland, liên lạc với Frick qua điện tín. Ông ủng hộ việc giữ vững lập trường, dù về sau viết rằng mình lẽ ra nên xử lý khác.
Báo chí Mỹ và Anh chỉ trích ông dữ dội. Người ta đem những bài viết của ông về quyền của người lao động và về nghĩa vụ của người giàu ra để đối chiếu với những gì xảy ra ở Homestead.
Có người nói rằng ông để Frick làm việc khó để mình không phải nhúng tay. Có người cho rằng ông thật sự tin mình đúng về chuyện kinh doanh nhưng hối hận về cách mọi thứ diễn ra.
Dù hiểu theo cách nào, Homestead đã trở thành vết đen không xoá được trong tiểu sử của một người về sau cho đi gần hết tài sản. Quan hệ giữa ông và Frick cũng lạnh dần và cuối cùng đổ vỡ.
Vì sao Homestead còn được nhắc tới?
Homestead được nhắc tới vì nó cho thấy rõ cán cân quyền lực thời ấy: một bên là công ty có tiền thuê lực lượng vũ trang riêng và được quân đội bang đứng về phía mình, một bên là những người thợ chỉ có sức lao động.
Nó cũng góp phần làm dư luận Mỹ đặt câu hỏi về việc các công ty thuê lực lượng bảo vệ có vũ trang để đối đầu với công nhân. Một số bang về sau đặt giới hạn cho việc này.
Phải mấy chục năm sau, qua cuộc Đại Suy thoái và những đạo luật lao động mới, công nhân ngành thép Mỹ mới có lại quyền thương lượng tập thể một cách vững chắc.
Mình kể câu chuyện này không để kết tội ai một cách giản đơn, mà để nhắc rằng phía sau những tấn thép rẻ đã làm nên đế chế là những con người thật. Bạn nghĩ sao, giá của một sản phẩm rẻ có bao giờ thật sự rẻ không?
Câu hỏi thường gặp
Cuộc đình công Homestead xảy ra khi nào?
Cuộc đối đầu diễn ra năm một nghìn tám trăm chín mươi hai ở nhà máy thép Homestead gần Pittsburgh, với cuộc đụng độ đẫm máu vào ngày sáu tháng bảy. Cuộc đình công kéo dài tới cuối năm thì tan rã.
Ai là người điều hành công ty trong vụ Homestead?
Henry Clay Frick, người điều hành công ty thép của Carnegie, trực tiếp xử lý vụ việc. Carnegie khi ấy đang ở Scotland và liên lạc qua điện tín.
Vì sao công ty thuê lực lượng bảo vệ tư nhân?
Công ty muốn đưa người vào bảo vệ nhà máy để mở lại sản xuất bằng công nhân thay thế, vượt qua vòng canh gác của công nhân đình công. Việc này dẫn tới cuộc đụng độ trên bờ sông.
Kết quả của cuộc đình công Homestead là gì?
Quân đội bang được điều tới, nhà máy mở lại với công nhân thay thế, và công đoàn bị đánh tan. Công nhân thép ở vùng ấy gần như không có công đoàn trong nhiều chục năm sau.
Homestead ảnh hưởng thế nào tới danh tiếng Carnegie?
Nó trở thành vết đen lớn nhất trong tiểu sử của ông, vì đối lập với những gì ông từng viết về quyền của người lao động và nghĩa vụ của người giàu. Nhiều người nhắc tới nó mỗi khi bàn về di sản từ thiện của ông.
