Năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín, hai tay đầu cơ Jay Gould và James Fisk tìm cách gom vàng để làm giá trên thị trường New York. Kế hoạch chỉ thành khi chính phủ không bán vàng ra, nên họ lôi kéo cả người thân của Tổng thống Ulysses Grant. Khi tổng thống phát hiện và ra lệnh bán vàng, giá vàng sụp trong vài phút vào ngày thứ sáu hai mươi tư tháng chín, kéo theo một cơn hoảng loạn mà người Mỹ gọi là Ngày Thứ Sáu Đen.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Jay Gould thường được nhắc như nhân vật bị ghét nhất thời mạ vàng. Hôm nay là câu chuyện góp phần lớn nhất vào cái tiếng ấy.
Vàng và đồng đô la giấy sau Nội chiến
Trong Nội chiến, chính phủ Mỹ in một loại tiền giấy không đổi ra vàng được, người ta gọi theo màu mực ở mặt sau là đồng lưng xanh. Sau chiến tranh, vàng vẫn được mua bán như một hàng hoá, với giá tính bằng đồng tiền giấy ấy.
Ở New York có cả một phòng giao dịch vàng, nơi người ta mua bán vàng hằng ngày. Thương nhân xuất nhập khẩu cần vàng để thanh toán với nước ngoài, nên giá vàng ảnh hưởng tới cả nền ngoại thương.
Kho bạc Mỹ nắm một lượng vàng lớn và thỉnh thoảng bán ra. Mỗi lần kho bạc bán, giá vàng trên thị trường có thể giảm. Đó là điều mà bất cứ ai muốn làm giá vàng cũng phải tính tới.
Jay Gould thời ấy đã nổi tiếng là tay đầu cơ cổ phiếu đường sắt táo bạo, từng thắng cả Vanderbilt trong một cuộc giành giật bằng cách in thêm cổ phiếu. Ông nhìn thấy một cơ hội ở thị trường vàng.
Kế hoạch của Gould và Fisk
Kế hoạch đơn giản về ý tưởng: âm thầm gom thật nhiều vàng, đẩy giá lên, để những người đã bán khống vàng phải mua lại với bất cứ giá nào, rồi bán ra ở đỉnh. Muốn thế, phải chắc rằng kho bạc không bán vàng ra giữa chừng.
Gould tiếp cận một người có quan hệ với gia đình tổng thống, là em rể của Tổng thống Grant. Qua người này, Gould tìm cách gặp và thuyết phục tổng thống rằng giữ giá vàng cao sẽ có lợi cho nông dân xuất khẩu lúa mì.
Theo những gì được điều tra sau đó, nhóm của Gould còn tìm cách tác động tới một quan chức kho bạc ở New York để có tin trước về việc bán vàng. Đối tác của Gould là James Fisk, một tay chơi phô trương, lo phần mua vào ồn ào trên sàn.
Tháng chín năm ấy, nhóm của họ gom vàng mạnh, giá vàng leo dần. Những người bán khống bắt đầu hoảng.
Ngày thứ sáu hai mươi tư tháng chín
Tổng thống Grant dần nhận ra mình đang bị lợi dụng. Bà vợ của tổng thống viết thư cho người em gái, cũng là vợ của người em rể kia, nhắc rằng tổng thống không hài lòng với những gì đang diễn ra. Lá thư ấy là tín hiệu cho thấy nhóm của Gould đã mất chỗ dựa.
Gould, cảm thấy kế hoạch sắp đổ, đã lặng lẽ bán phần lớn vàng của mình trong khi Fisk vẫn mua ồn ào trên sàn. Có những ghi nhận cho rằng ông bán ngay cả cho những người thuộc chính nhóm của mình.
Sáng thứ sáu hai mươi tư tháng chín, giá vàng vọt lên mức cao nhất. Rồi tin đến: tổng thống ra lệnh cho kho bạc bán ra một lượng vàng lớn. Chỉ trong vài phút, giá vàng sụp đổ.
Phòng giao dịch vàng hỗn loạn. Nhiều nhà môi giới và thương nhân phá sản. Thị trường chứng khoán cũng lao dốc, và cơn hoảng loạn ảnh hưởng tới nền kinh tế trong nhiều tháng, nhất là với nông dân khi giá nông sản giảm.
Ai chịu trách nhiệm?
Quốc hội mở cuộc điều tra, do một nghị sĩ về sau trở thành tổng thống chủ trì. Bản báo cáo vạch ra âm mưu, nhưng không có ai bị trừng phạt nặng. Luật lệ thời ấy gần như không có điều khoản nào xử được việc làm giá trên thị trường.
Fisk dùng nhiều mánh khoé pháp lý để thoái thác những hợp đồng mua vàng đã ký. Gould được cho là đã thoát với thiệt hại nhỏ hoặc thậm chí có lời, nhờ bán sớm.
Người chịu thiệt nặng nhất là những nhà môi giới nhỏ, những thương nhân cần vàng cho việc làm ăn thật, và những người không biết gì về âm mưu nhưng bị cuốn vào cơn hoảng loạn.
Uy tín của chính quyền Grant cũng bị tổn hại, vì một người thân của tổng thống dính vào âm mưu. Đó là một trong nhiều vụ bê bối của thời kỳ ấy.
Bài học từ Ngày Thứ Sáu Đen
Bài học đầu tiên: thao túng thị trường thường cần một chỗ dựa ở bên trong, ở đây là một người thân của tổng thống và một quan chức kho bạc. Đó là lý do luật hiện đại xử nặng cả việc dùng thông tin nội bộ lẫn việc mua chuộc người có quyền.
Bài học thứ hai: trong một vụ làm giá, kẻ chủ mưu thường thoát trước, còn người chịu thiệt là những người tới sau, tin rằng giá còn lên mãi. Nhiều cơn sốt đầu cơ về sau cũng kết thúc theo đúng kịch bản ấy.
Bài học thứ ba: khi thấy một tài sản tăng giá bất thường mà không có lý do thật, câu hỏi nên đặt ra là ai đang đứng sau và ai sẽ bán đầu tiên. Mình nhắc lại, đây không phải lời khuyên đầu tư, chỉ là một cách nghĩ tỉnh táo.
Jay Gould mất năm một nghìn tám trăm chín mươi hai, giàu có nhưng bị ghét. Bạn nghĩ sao, người ta nhớ ông vì giàu, hay vì cách ông đã giàu?
Câu hỏi thường gặp
Ngày Thứ Sáu Đen năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín là gì?
Đó là ngày hai mươi tư tháng chín năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín, khi giá vàng ở New York sụp đổ sau khi chính phủ Mỹ bán vàng ra, phá vỡ âm mưu làm giá của Jay Gould và James Fisk. Nhiều nhà môi giới phá sản trong cơn hoảng loạn.
Jay Gould là ai?
Jay Gould là một nhà đầu cơ và ông trùm đường sắt của Mỹ thời mạ vàng, nổi tiếng với những thủ đoạn táo bạo trên thị trường. Ông mất năm một nghìn tám trăm chín mươi hai.
Vì sao Gould cần chính phủ không bán vàng?
Vì kho bạc nắm lượng vàng lớn, nếu bán ra thì giá vàng giảm và kế hoạch đẩy giá sẽ thất bại. Gould tìm cách tác động qua người thân của tổng thống để kho bạc đứng ngoài.
Ai bị thiệt nhiều nhất trong vụ này?
Những nhà môi giới nhỏ, thương nhân cần vàng cho buôn bán thật và những người bị cuốn vào cơn hoảng loạn chịu thiệt nặng nhất. Những kẻ chủ mưu phần lớn thoát được trừng phạt.
Thao túng thị trường là gì?
Đó là hành vi cố ý tác động lên giá cả của một tài sản bằng những cách gian lận như gom hàng để đẩy giá, tung tin sai hay dùng thông tin nội bộ. Ngày nay nhiều nước coi đây là hành vi phạm pháp.
