Ngày hai mươi tháng tư năm một nghìn chín trăm mười bốn, khu lều trại của các gia đình thợ mỏ than đang đình công ở Ludlow, bang Colorado, bị lực lượng vệ binh bang tấn công và bốc cháy. Khoảng hai chục người chết trong ngày hôm ấy, trong đó có hai phụ nữ và nhiều trẻ em ngạt thở dưới một căn hầm đào dưới lều. Công ty mỏ lớn nhất trong cuộc tranh chấp do gia đình Rockefeller kiểm soát, và câu hỏi về trách nhiệm của chủ mỏ ở xa đã theo gia tộc ấy suốt nhiều năm.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Đây là tập nặng nề nhất của chương trình. Mình kể đúng những gì sử sách ghi nhận, và xin bạn nghe với sự tôn trọng dành cho những người đã mất.
Đời sống trong những thị trấn của công ty
Đầu thế kỷ hai mươi, phần lớn thợ mỏ than ở miền nam Colorado sống trong những thị trấn do chính công ty mỏ xây và sở hữu. Nhà là của công ty, cửa hàng là của công ty, bác sĩ, trường học, có khi cả nhà thờ cũng do công ty quản.
Nhiều nơi trả lương một phần bằng phiếu chỉ tiêu được ở cửa hàng công ty, nơi giá thường cao hơn bên ngoài. Thợ mỏ được trả theo tấn than, nhưng người cân than là người của công ty, và những công việc như chống lò, dọn đá thì thường không được trả.
Mỏ than ở vùng ấy rất nguy hiểm. Sập lò, nổ khí xảy ra thường xuyên, nhiều người chết mỗi năm. Thợ mỏ phần lớn là người nhập cư từ nhiều nước, nói nhiều thứ tiếng.
Họ đòi công đoàn được công nhận, đòi được trả công cho mọi việc, đòi có người của mình đứng cân than, đòi được tự chọn nơi mua hàng và nơi ở, cùng việc thi hành đúng luật về giờ làm của bang.
Mùa đông trong lều
Tháng chín năm một nghìn chín trăm mười ba, thợ mỏ đình công. Công ty đuổi họ ra khỏi nhà của công ty. Công đoàn dựng những khu lều trại cho các gia đình ở ngoài khu đất của công ty, khu lớn nhất ở Ludlow, có khoảng hơn một nghìn người.
Họ sống trong lều qua cả mùa đông khắc nghiệt ở vùng núi. Để tránh đạn bắn từ xa, nhiều gia đình đào hầm dưới sàn lều để trú.
Công ty thuê thêm lực lượng bảo vệ có vũ trang. Thống đốc bang điều lực lượng vệ binh tới, ban đầu được coi là để giữ trật tự, nhưng dần dần, theo nhiều ghi nhận, lực lượng này đứng về phía công ty, có cả người của công ty được đưa vào hàng ngũ.
Căng thẳng kéo dài nhiều tháng, có những vụ bắn nhau lẻ tẻ, những vụ bắt bớ, những lời đe doạ. Cả hai phía đều có vũ khí, và không khí như một cuộc chiến nhỏ đang chờ nổ ra.
Ngày hai mươi tháng tư
Sáng ngày hai mươi tháng tư năm một nghìn chín trăm mười bốn, súng nổ giữa lực lượng vệ binh và người trong khu lều. Lực lượng vệ binh có súng máy đặt trên cao. Cuộc bắn nhau kéo dài suốt ngày.
Tới chiều tối, khu lều bốc cháy. Một nhóm phụ nữ và trẻ em đang trú trong một căn hầm dưới một chiếc lều. Khi lửa cháy phía trên, họ bị ngạt. Sáng hôm sau, người ta tìm thấy thi thể của họ, phần lớn là trẻ nhỏ.
Một thủ lĩnh của thợ mỏ bị bắt và bị giết trong ngày hôm ấy, cùng một số người khác. Tổng số người chết ở Ludlow trong ngày được ghi nhận vào khoảng hai chục người.
Sau thảm kịch, thợ mỏ cầm vũ khí đánh trả khắp vùng trong khoảng mười ngày, nhiều người chết thêm ở cả hai phía. Cuối cùng, tổng thống Mỹ phải điều quân đội liên bang tới để chấm dứt bạo lực.
Trách nhiệm của người chủ ở xa
Công ty mỏ lớn nhất trong vùng do gia đình Rockefeller nắm cổ phần chi phối. Người phụ trách trực tiếp phía gia đình là con trai của John Davison Rockefeller, sống ở New York, cách Colorado rất xa.
Trước thảm kịch, ông ủng hộ ban quản lý ở địa phương trong việc từ chối công nhận công đoàn, tin vào những báo cáo một chiều gửi về. Sau thảm kịch, ông bị gọi ra điều trần trước một uỷ ban liên bang và bị dư luận chỉ trích dữ dội.
Ông thuê một chuyên gia quan hệ công chúng và một chuyên gia về quan hệ lao động, về sau là thủ tướng Canada, để giúp xử lý. Ông tới thăm vùng mỏ, gặp thợ mỏ, và đưa ra một kế hoạch để công nhân có đại diện trao đổi với ban quản lý.
Kế hoạch ấy bị công đoàn chỉ trích là công đoàn của công ty, không thật sự độc lập. Nhưng nó cũng đánh dấu lần đầu một gia tộc tài phiệt phải công khai thừa nhận rằng chủ sở hữu ở xa không thể phủi tay với những gì xảy ra ở nơi tài sản của mình nằm.
Điều còn lại sau Ludlow
Ngày nay, ở nơi từng là khu lều trại Ludlow có một tượng đài do công đoàn dựng để tưởng nhớ những người đã chết. Nơi ấy được công nhận là một di tích lịch sử quốc gia của Mỹ.
Ludlow trở thành một biểu tượng trong lịch sử lao động Mỹ, góp phần thúc đẩy những cải cách về quan hệ chủ thợ và quyền lập công đoàn trong những thập niên sau.
Với người làm ăn, bài học là một doanh nghiệp không thể đẩy trách nhiệm cho ban quản lý ở xa rồi chỉ đọc báo cáo. Người chủ có trách nhiệm với cách người làm của mình được đối xử, dù họ ở cách mình hàng nghìn cây số.
Mình xin dừng tập này bằng một khoảnh khắc lặng cho những người thợ mỏ và gia đình họ ở Ludlow. Và một câu hỏi: những người đang làm ra hàng hoá mà bạn dùng hằng ngày đang sống ra sao?
Câu hỏi thường gặp
Thảm kịch Ludlow xảy ra khi nào?
Thảm kịch xảy ra ngày hai mươi tháng tư năm một nghìn chín trăm mười bốn ở khu lều trại của thợ mỏ đình công tại Ludlow, bang Colorado. Khoảng hai chục người chết trong ngày, nhiều người là phụ nữ và trẻ em.
Vì sao thợ mỏ Colorado đình công?
Họ đòi công nhận công đoàn, trả công cho mọi việc, có người của mình giám sát việc cân than, được tự chọn nơi mua hàng và nơi ở, cùng việc thi hành luật giờ làm. Cuộc đình công bắt đầu từ tháng chín năm một nghìn chín trăm mười ba.
Gia đình Rockefeller liên quan thế nào tới Ludlow?
Công ty mỏ lớn nhất trong cuộc tranh chấp do gia đình Rockefeller nắm cổ phần chi phối. Con trai của John Davison Rockefeller là người đại diện gia đình và bị chỉ trích nặng nề sau thảm kịch.
Thị trấn của công ty là gì?
Đó là những thị trấn do công ty mỏ xây và sở hữu, nơi nhà ở, cửa hàng và nhiều dịch vụ thuộc về công ty. Người thợ phụ thuộc vào công ty gần như trong mọi mặt đời sống.
Ludlow ngày nay ra sao?
Nơi từng là khu lều trại có một tượng đài tưởng niệm do công đoàn dựng, và đã được công nhận là di tích lịch sử quốc gia của Mỹ. Đây là một địa điểm quan trọng trong lịch sử lao động Mỹ.
