Để có thêm ghế tổng giám mục Mainz, một trong những chức vị quyền lực nhất nước Đức, Albrecht xứ Brandenburg đã vay nhà Fugger một khoản rất lớn để nộp cho giáo triều. Rồi ông được phép tổ chức bán ân xá trong vùng mình cai quản, một phần tiền thu được dùng để trả nợ nhà Fugger, và người của nhà băng theo sát dòng tiền ấy. Chính đợt bán ân xá này đã khiến một tu sĩ tên Martin Luther viết chín mươi lăm luận đề năm một nghìn năm trăm mười bảy, mở đầu cuộc Cải cách tôn giáo.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Mình sẽ kể câu chuyện này ở góc tiền bạc, tôn trọng mọi niềm tin, không đứng về phía tôn giáo nào.
Ân xá là gì?
Theo giáo lý Công giáo thời ấy, ân xá là sự tha bớt hình phạt tạm thời cho những tội đã được tha, gắn với việc người tín hữu làm việc đạo đức như cầu nguyện, hành hương hay làm việc lành.
Dần dần, việc đóng góp tiền cho giáo hội cũng được coi là một việc lành để nhận ân xá. Qua thời gian, ở nhiều nơi, điều này trượt thành việc rao bán ân xá như một món hàng, kèm những lời quảng bá khiến người nghe tưởng có thể mua sự cứu rỗi bằng tiền.
Ngay trong giáo hội cũng có nhiều người lo ngại về sự lạm dụng ấy từ trước. Nhưng ân xá đã trở thành một nguồn thu lớn, và nhiều người có quyền không muốn mất nó.
Đến đầu thế kỷ mười sáu, giáo triều đang cần tiền để xây lại đại thánh đường Thánh Phêrô ở Roma, một công trình khổng lồ.
Vị tổng giám mục và khoản vay
Albrecht xứ Brandenburg khi ấy còn trẻ, đã giữ những chức vụ cao trong giáo hội ở vùng đất Đức. Ông muốn có thêm ghế tổng giám mục Mainz, vị trí đi kèm quyền bầu hoàng đế.
Theo luật giáo hội, một người giữ cùng lúc nhiều chức như vậy cần sự cho phép đặc biệt của giáo hoàng, kèm một khoản phí rất lớn nộp cho giáo triều. Albrecht không có sẵn số tiền ấy.
Ông vay nhà Fugger. Để giúp ông trả nợ, giáo hoàng Leo đệ thập, người nhà Medici mà mình đã kể, cho phép ông tổ chức một đợt bán ân xá trong vùng đất của mình. Theo thoả thuận, một nửa số tiền thu được về Roma để xây thánh đường, nửa còn lại dùng để trả nợ.
Người ta kể rằng nhân viên của nhà Fugger đi theo các đoàn rao giảng ân xá và giữ chìa khoá các hòm tiền, để chắc chắn phần của nhà băng được thu đủ. Đây là chi tiết được nhiều sách sử nhắc tới.
Chín mươi lăm luận đề
Một tu sĩ dòng Dominic tên Johann Tetzel được giao rao giảng ân xá trong vùng. Ông nổi tiếng với những lời quảng bá rất mạnh, khiến nhiều người tin rằng mua ân xá là giải thoát được linh hồn người thân đã khuất.
Martin Luther, một tu sĩ và giáo sư thần học ở Wittenberg, phẫn nộ khi thấy giáo dân của mình đi mua ân xá rồi tin rằng không cần ăn năn nữa. Năm một nghìn năm trăm mười bảy, ông viết chín mươi lăm luận đề phản bác việc bán ân xá.
Nhờ máy in, các luận đề lan nhanh khắp nước Đức trong vài tuần. Điều mà Luther ban đầu muốn là một cuộc tranh luận học thuật đã trở thành một phong trào lớn, chia rẽ Kitô giáo phương Tây và làm thay đổi lịch sử châu Âu.
Trong những bài viết về sau, Luther còn chỉ trích đích danh nhà Fugger và các công ty buôn lớn, coi họ là biểu tượng của lòng tham.
Vai trò thật của nhà băng là gì?
Cần nói cho công bằng: nhà Fugger không phát minh ra ân xá, không quyết định việc bán ân xá, và không phải nguyên nhân duy nhất của cuộc Cải cách. Những bất mãn về giáo hội đã tích tụ từ lâu.
Nhưng câu chuyện cho thấy tiền của nhà băng đã len vào sâu tới mức nào trong đời sống tôn giáo và chính trị thời ấy. Một khoản vay để mua chức vị đã cần tới việc bán ân xá cho dân thường để trả.
Với người nông dân bỏ tiền mua ân xá, họ không hề biết rằng một phần đồng tiền của mình đang trả nợ cho một nhà băng ở Augsburg.
Đó là một kiểu mặt tối rất đặc trưng của tài phiệt: không phải tự tay làm điều xấu, mà đứng sau một chuỗi giao dịch mà ở cuối chuỗi, người yếu nhất phải trả tiền.
Bài học từ dòng tiền ẩn
Bài học đầu tiên: khi tiền chảy qua nhiều tầng trung gian, người ở cuối chuỗi thường không biết mình đang trả cho ai và cho việc gì. Minh bạch dòng tiền là cách duy nhất để người trả tiền được biết.
Bài học thứ hai: những tổ chức lớn mạnh nhất cũng có thể mất lòng tin khi dùng niềm tin của người dân làm nguồn thu. Cuộc Cải cách là một cái giá rất đắt mà giáo hội thời ấy phải trả.
Bài học thứ ba dành cho người làm kinh doanh: hỏi xem tiền của mình đang góp phần vào việc gì ở đầu bên kia. Một khoản lời trông sạch sẽ có thể nằm ở cuối một chuỗi mà đầu kia rất khó coi.
Bạn nghĩ sao, nhà băng cho vay có phải chịu trách nhiệm về cách người vay kiếm tiền trả nợ không?
Câu hỏi thường gặp
Ân xá thời Trung cổ là gì?
Theo giáo lý Công giáo, ân xá là sự tha bớt hình phạt tạm thời cho những tội đã được tha, gắn với việc làm đạo đức. Về sau ở nhiều nơi nó bị lạm dụng thành việc rao bán lấy tiền.
Nhà Fugger liên quan gì tới việc bán ân xá?
Nhà Fugger cho Albrecht xứ Brandenburg vay tiền để có chức tổng giám mục Mainz, và một phần tiền bán ân xá trong vùng ông cai quản được dùng để trả khoản nợ đó. Nhân viên nhà Fugger được cho là theo dõi việc thu tiền.
Chín mươi lăm luận đề là gì?
Đó là văn bản Martin Luther viết năm một nghìn năm trăm mười bảy để phản bác việc bán ân xá và mời tranh luận. Nó được coi là khởi đầu của cuộc Cải cách tôn giáo.
Nhà Fugger có gây ra cuộc Cải cách không?
Không trực tiếp. Những bất mãn về giáo hội đã có từ lâu. Nhưng khoản vay của nhà Fugger nằm trong chuỗi sự kiện dẫn tới đợt bán ân xá khiến Luther lên tiếng.
Vì sao các luận đề của Luther lan nhanh?
Nhờ máy in mới ra đời vài chục năm trước, các luận đề được in và phát tán khắp nước Đức trong vài tuần. Đó là một trong những ví dụ sớm về sức mạnh của báo in.
