Nam tước kẻ cướp là cái tên người Mỹ dùng để gọi các ông trùm thời mạ vàng như Rockefeller, Vanderbilt, Gould hay Carnegie. Nó mượn hình ảnh những lãnh chúa thời Trung cổ dựng lâu đài bên sông để chặn thương thuyền và thu tiền qua đường, ám chỉ rằng các ông trùm giàu lên bằng cách đặt trạm thu tiền lên mọi dòng chảy của nền kinh tế. Cái tên phổ biến hẳn sau một cuốn sách năm một nghìn chín trăm ba mươi tư, và sử gia đến nay vẫn tranh luận nó công bằng tới đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Chuyên mục cuối của chương trình là mặt tối của các đế chế. Mình mở đầu bằng chính cái tên mà người ta dùng để gọi họ khi giận dữ.
Những lãnh chúa bên dòng sông
Ở vùng đất Đức thời Trung cổ, dọc các con sông lớn như sông Rhine, có những lãnh chúa dựng lâu đài trên vách đá nhìn xuống lòng sông. Thương thuyền đi qua phải nộp tiền, có khi rất nặng, nếu không sẽ bị chặn hay bị cướp.
Những lãnh chúa ấy không làm ra hàng hoá, không cải thiện con đường, chỉ đứng ở một chỗ mà ai cũng phải đi qua và đòi tiền. Người đời sau gọi họ là những hiệp sĩ hay nam tước kẻ cướp.
Khi người Mỹ cuối thế kỷ mười chín thấy các hãng đường sắt thu cước cao ở những tuyến không có đối thủ, thấy một trust nắm cả một ngành, họ nghĩ ngay tới hình ảnh ấy: những kẻ chặn đường thu tiền.
Hình ảnh rất mạnh, vì nó nói rằng sự giàu có ấy không đến từ việc tạo ra giá trị, mà từ việc chiếm một vị trí rồi bắt người khác trả tiền.
Cái tên lan ra như thế nào?
Từ những thập niên bảy mươi, tám mươi của thế kỷ mười chín, cụm từ này đã xuất hiện trong lời lẽ của những người nông dân phản đối cước đường sắt và những nhà báo chống độc quyền.
Nhưng nó thật sự trở thành tên gọi phổ biến cho cả một thế hệ ông trùm là nhờ một cuốn sách mang đúng tên ấy, in năm một nghìn chín trăm ba mươi tư, giữa thời Đại Suy thoái.
Đó là lúc hàng triệu người Mỹ thất nghiệp và giận dữ với giới tài chính. Một cuốn sách kể lại thời mạ vàng như câu chuyện của những kẻ tham lam vô độ đã chạm đúng tâm trạng của thời đại.
Từ đó, trong sách giáo khoa, trên báo chí và trong lời nói hằng ngày, các ông trùm thời mạ vàng thường được gọi chung bằng cái tên này.
Thuyền trưởng công nghiệp: cái tên ngược lại
Có một cách gọi đối lập, là thuyền trưởng công nghiệp. Cụm từ này xuất hiện từ giữa thế kỷ mười chín trong tác phẩm của một nhà văn Anh, người mong giới chủ xưởng sẽ dẫn dắt xã hội như những người thuyền trưởng có trách nhiệm.
Những người bênh vực các ông trùm dùng cách gọi này. Họ nhắc rằng Rockefeller làm cho dầu hoả rẻ đi nhiều lần, Carnegie làm thép rẻ đi nhiều lần, Vanderbilt làm vé tàu rẻ đi, và cả nước Mỹ được hưởng.
Giữa thế kỷ hai mươi, một số sử gia viết lại tiểu sử các ông trùm theo hướng cân bằng hơn, nhấn mạnh tài tổ chức và những đóng góp cho công nghiệp hoá, có người còn gọi họ là những chính khách của công nghiệp.
Cuộc tranh luận ấy chưa bao giờ kết thúc. Mỗi thế hệ sử gia lại nghiêng về một phía tuỳ theo những gì xã hội của họ đang trải qua.
Vậy cái tên nào đúng hơn?
Có lẽ cả hai đều đúng một phần, và đều sai khi đứng một mình. Cùng một người có thể vừa làm hàng rẻ đi cho người mua, vừa ép đối thủ bằng những thủ đoạn mà luật hôm nay cấm, vừa trả lương thấp cho công nhân.
Một số nhà nghiên cứu đề xuất phân biệt giữa người giàu lên nhờ làm tốt hơn trên thị trường, và người giàu lên nhờ quan hệ với chính quyền, nhờ đặc quyền và trợ cấp. Theo cách nhìn ấy, chính kiểu thứ hai mới đúng nghĩa kẻ chặn đường thu tiền.
Cũng có người nhấn mạnh rằng dù họ làm hàng rẻ đi, cái giá xã hội phải trả là rất lớn: những người thợ chết trong mỏ, những nhà máy nhỏ bị đè bẹp, những chính khách bị mua chuộc.
Mình nghĩ cái tên nào cũng chỉ là một lăng kính. Việc của người nghe lịch sử là nhìn qua nhiều lăng kính, rồi tự kết luận.
Bài học khi gọi tên người giàu
Bài học đầu tiên: cách một xã hội gọi người giàu phản ánh tâm trạng của chính xã hội ấy. Thời kinh tế khó khăn, người ta dễ thấy kẻ cướp. Thời kinh tế bùng nổ, người ta dễ thấy thuyền trưởng.
Bài học thứ hai cho người làm ăn: điều làm bạn bị gọi là kẻ chặn đường không phải là việc bạn giàu, mà là việc bạn giàu bằng cách chiếm một vị trí rồi bắt người khác trả tiền mà không đem lại gì thêm.
Ngược lại, một người làm cho món hàng tốt hơn, rẻ hơn, đối xử tử tế với người làm và với đối thủ thì khó bị gọi bằng cái tên ấy, dù giàu tới đâu.
Ở chuyên mục này, mình sẽ kể những trang tối nhất của các đế chế mà mình đã kể. Bạn thử để ý xem, khi nghe xong, bạn sẽ chọn cái tên nào cho từng người.
Câu hỏi thường gặp
Nam tước kẻ cướp nghĩa là gì?
Đó là cách gọi mang ý chỉ trích các ông trùm thời mạ vàng ở Mỹ, mượn hình ảnh những lãnh chúa thời Trung cổ chặn đường sông thu tiền thương thuyền. Nó ám chỉ việc làm giàu bằng cách chiếm vị trí độc quyền rồi bắt người khác trả tiền.
Cái tên nam tước kẻ cướp phổ biến từ khi nào?
Cụm từ đã xuất hiện từ cuối thế kỷ mười chín trong lời lẽ của nông dân và nhà báo chống độc quyền. Nó trở nên rất phổ biến sau một cuốn sách cùng tên in năm một nghìn chín trăm ba mươi tư.
Thuyền trưởng công nghiệp là gì?
Đó là cách gọi đối lập, nhìn các ông trùm như những người dẫn dắt công nghiệp hoá và làm hàng hoá rẻ đi. Cụm từ bắt nguồn từ tác phẩm của một nhà văn Anh giữa thế kỷ mười chín.
Sử gia ngày nay đánh giá các ông trùm thời mạ vàng thế nào?
Phần lớn sử gia nhìn cả hai mặt: tài tổ chức và đóng góp cho công nghiệp hoá, cùng với thủ đoạn độc quyền, cách đối xử với công nhân và quan hệ với chính trường. Mỗi thời, cách đánh giá lại nghiêng khác nhau.
Làm giàu bằng cách nào thì bị coi là chặn đường thu tiền?
Khi lợi nhuận đến chủ yếu từ việc chiếm một vị trí độc quyền, nhận đặc quyền hay ép người khác, chứ không từ việc làm sản phẩm tốt hơn hay rẻ hơn. Đó là ranh giới mà nhiều luật cạnh tranh hiện đại cố vạch ra.
