Người ta nói giàu không quá ba đời vì có mấy lực kéo gia sản xuống rất đều đặn: mỗi lần thừa kế, tài sản bị chia nhỏ ra cho nhiều người; con cháu lớn lên trong đủ đầy thường thiếu sức bật của người lập nghiệp; các nhánh trong họ bất hoà; và không có luật nhà nào giữ tài sản lại thành một khối. Những gia tộc giữ được của hàng trăm năm đều tìm cách chặn đúng những lực kéo ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Chuyên mục này mình nói về quản trị gia tộc và chuyển giao thế hệ. Mở đầu bằng một câu mà ông bà mình hay nói, và người Hoa, người Anh, người Mỹ cũng có câu tương tự.
Câu nói ấy có ở khắp nơi
Người Hoa có câu giàu không quá ba đời. Người Anh và người Mỹ có câu đại ý từ áo sơ mi xắn tay về lại áo sơ mi xắn tay trong ba thế hệ, nghĩa là ông lao động mà giàu, cháu lại phải xắn tay đi làm thuê. Ở vùng công nghiệp nước Anh, người ta nói từ guốc gỗ về guốc gỗ.
Những dân tộc rất khác nhau, không học của nhau, lại cùng đúc kết một điều. Điều đó cho thấy nó không phải chuyện riêng của một nền văn hoá, mà là một quy luật khá phổ biến của của cải trong gia đình.
Bạn cũng sẽ nghe nhiều con số được trích về tỷ lệ phần trăm gia sản mất đi ở đời thứ hai, đời thứ ba. Phần lớn các con số ấy không rõ nguồn gốc nghiên cứu, nên mình không nêu ra.
Thay vì con số, mình sẽ nói về cơ chế, tức là vì sao chuyện ấy xảy ra. Hiểu cơ chế rồi thì mới biết phải chặn ở đâu.
Phép chia tài sản qua mỗi đời
Lực kéo đầu tiên là phép chia đơn giản. Giả sử một người để lại một khối tài sản cho ba người con chia đều. Mỗi người con lại để cho ba người cháu. Tới đời chắt, khối tài sản ban đầu đã bị chia thành hai mươi bảy phần.
Nếu khối tài sản ấy là một doanh nghiệp, thì hai mươi bảy người cùng sở hữu, mỗi người một ý, nhiều người không làm trong doanh nghiệp mà chỉ muốn chia lời. Quyết định trở nên chậm, xung đột trở nên nhiều.
Nếu là ruộng đất, thì mỗi phần nhỏ đi tới mức không đủ để canh tác có lời. Ở nông thôn Việt Nam, nhiều gia đình từng có ruộng rộng mà qua vài đời chia ra, mỗi nhà chỉ còn một mảnh nhỏ.
Một số xã hội xưa giải quyết bằng cách chỉ cho con trưởng thừa kế phần lớn. Cách ấy giữ được khối tài sản nhưng tạo ra bất công và oán giận giữa anh em. Không có lời giải nào hoàn hảo.
Đời sau thiếu sức bật của đời trước
Lực kéo thứ hai nằm ở con người. Người lập nghiệp thường lớn lên trong thiếu thốn, có cái đói thúc sau lưng. Con cái họ lớn lên trong đủ đầy, được học hành tử tế nhưng ít khi phải tự lo bữa ăn.
Không phải con nhà giàu nào cũng hư. Nhiều người đời thứ hai rất giỏi, như con trai của Vanderbilt đã làm gia sản tăng gấp đôi. Nhưng sức bật của người phải tự sống còn rất khó truyền lại.
Đời thứ ba thường lớn lên khi gia sản đã ổn định, quen với tiêu xài, xa rời công việc cụ thể. Có người chọn làm nghệ thuật, làm từ thiện, sống đời riêng, điều đó không xấu, nhưng doanh nghiệp gia đình thì không còn ai đủ tâm sức gánh.
Thêm vào đó, lối sống xa hoa tăng theo từng đời. Dinh thự lớn hơn, chi tiêu nhiều hơn, trong khi thu nhập từ tài sản không tăng kịp. Mình sẽ kể chuyện gia sản Vanderbilt tan đi theo đúng kịch bản ấy ở một tập khác.
Bất hoà giữa các nhánh trong họ
Lực kéo thứ ba là bất hoà. Khi người lập nghiệp còn sống, uy tín của họ giữ mọi người lại. Khi họ mất, anh em ngang hàng nhau, ai cũng có lý, và những va chạm nhỏ dồn lại thành chia rẽ.
Tới đời anh em họ, quan hệ còn lỏng hơn. Những người chỉ chung ông nội ít khi thân như anh em ruột, nhưng lại cùng sở hữu một doanh nghiệp.
Những vụ kiện tụng chia gia tài kéo dài hàng chục năm, những doanh nghiệp gia đình tách làm đôi rồi cạnh tranh với nhau, những gia tộc mà các nhánh không nhìn mặt nhau, lịch sử kinh doanh có rất nhiều câu chuyện như thế.
Một khối tài sản lớn không cần kẻ thù bên ngoài. Bất hoà bên trong đủ để phá nó.
Những gia tộc sống lâu đã làm gì khác?
Những gia tộc giữ được cơ nghiệp hàng trăm năm, như nhà Mitsui hay nhà Sumitomo ở Nhật Bản, thường làm một số việc giống nhau. Họ giữ tài sản thành một khối chung, không cho chia nhỏ.
Họ viết ra luật nhà, quy định rõ ai có quyền gì, ai được làm gì, xử lý thế nào khi có người làm sai. Họ tách quyền sở hữu khỏi quyền điều hành, sẵn sàng thuê người ngoài giỏi giang thay vì ép con cháu kém cỏi đứng mũi chịu sào.
Và họ dạy con cháu từ nhỏ bằng cách cho đi làm từ dưới lên, như một người học việc, để hiểu giá trị của đồng tiền và của công việc.
Những tập sau mình sẽ kể từng cách một. Còn hôm nay, mình để bạn một câu hỏi: nếu gia đình bạn có một cơ nghiệp nhỏ, đã có ai ngồi lại nói chuyện về đời sau sẽ giữ nó thế nào chưa?
Câu hỏi thường gặp
Giàu không quá ba đời có phải luôn đúng không?
Không. Đó là một xu hướng phổ biến chứ không phải quy luật tuyệt đối. Có những gia tộc giữ được cơ nghiệp hàng trăm năm nhờ có cách quản trị tài sản và con người tốt.
Vì sao chia đều tài sản lại làm gia sản tan nhanh?
Vì mỗi đời tài sản bị chia thành nhiều phần nhỏ hơn, tới vài đời thì mỗi phần không còn đủ lớn để sinh lời hay vận hành hiệu quả. Doanh nghiệp có quá nhiều chủ cũng khó ra quyết định.
Làm sao để con cháu không mất động lực khi sinh ra trong giàu có?
Nhiều gia tộc cho con cháu đi làm từ vị trí thấp, tự trải nghiệm việc kiếm tiền, và chỉ giao quyền khi họ chứng minh được năng lực. Giáo dục về giá trị của công việc quan trọng hơn việc để lại tiền.
Gia huấn có giúp giữ gia sản không?
Có. Những quy định rõ ràng về quyền sở hữu, quyền điều hành và cách giải quyết bất đồng giúp giảm xung đột giữa các nhánh. Nhà Mitsui là một ví dụ nổi tiếng về gia huấn được viết thành văn.
Doanh nghiệp gia đình có nên thuê người ngoài điều hành?
Nhiều gia tộc thành công đã làm vậy khi con cháu không đủ năng lực hay không muốn điều hành. Gia đình giữ quyền sở hữu và giám sát, còn người quản lý chuyên nghiệp lo việc hằng ngày.
