Nhà Rothschild giữ được năm chi nhánh ở năm nước làm ăn như một khối suốt nhiều đời nhờ mấy thứ chồng lên nhau: lời dặn đoàn kết của người cha, những hợp đồng hợp danh ràng buộc các anh em và được ký lại định kỳ, việc giữ quyền kinh doanh trong dòng nam, và cả những cuộc hôn nhân giữa anh em họ, điều khá phổ biến trong gia tộc ở thế kỷ mười chín.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Ông bà mình hay dạy con bằng câu chuyện bó đũa: một chiếc dễ gãy, cả bó thì không. Nhà Rothschild có một biểu tượng gần giống thế, và hôm nay mình xem họ biến nó thành cách quản trị như thế nào.
Lời dặn của người cha
Mayer Amschel Rothschild mất năm một nghìn tám trăm mười hai. Trong di chúc, ông quy định rằng việc kinh doanh của gia đình chỉ do các con trai và về sau là con cháu trai của họ nắm giữ.
Con gái và con rể được chu cấp, nhưng không được tham gia vào việc kinh doanh và không được biết sổ sách. Ông cũng dặn các con không đưa chuyện kinh doanh của gia đình ra toà án hay cho người ngoài xem xét.
Ngày nay những quy định loại trừ con gái như vậy bị coi là bất công. Nhưng ở thời ấy, mục đích của Mayer là giữ quyền điều hành tập trung, không để cơ nghiệp bị chia sang nhiều dòng họ thông gia.
Điều ông nhấn mạnh hơn hết là các con phải đoàn kết. Ông tin rằng năm người tách riêng thì ai cũng yếu, năm người chung sức thì không ai đánh đổ được.
Hợp đồng giữa năm anh em
Lời dặn chỉ là lời dặn nếu không có cơ chế đi kèm. Năm anh em nhà Rothschild ký với nhau những hợp đồng hợp danh, quy định vốn góp của từng người, cách chia lời, và cách các chi nhánh hỗ trợ nhau.
Những hợp đồng ấy được ký lại sau vài năm, mỗi lần lại điều chỉnh cho hợp với tình hình mới. Nhờ vậy, những bất đồng được giải quyết định kỳ trên bàn, thay vì tích tụ lại tới lúc vỡ ra.
Các anh em viết thư cho nhau gần như liên tục, có khi hằng ngày, báo tình hình, hỏi ý kiến, đôi khi trách móc nhau rất gay gắt. Thư từ ấy cho thấy họ không phải lúc nào cũng hoà thuận, nhưng luôn nói thẳng với nhau.
Một gia đình đoàn kết không phải là gia đình không có bất đồng, mà là gia đình có cách giải quyết bất đồng mà không làm vỡ khối.
Hôn nhân giữa anh em họ
Thế kỷ mười chín, nhiều người thuộc thế hệ thứ hai và thứ ba của nhà Rothschild kết hôn với chính anh em họ của mình. Chẳng hạn, người con trai cả của Nathan ở London lấy con gái của Carl ở Napoli, người em út James ở Paris lấy con gái của anh trai mình ở Wien.
Ngày nay việc ấy nghe lạ tai, và nhiều nơi luật pháp hạn chế. Nhưng ở châu Âu thời đó, hôn nhân giữa anh em họ trong các gia đình giàu có hay quý tộc không hiếm.
Với nhà Rothschild, lý do rất thực tế: giữ của cải trong gia tộc, giữ bí mật kinh doanh, và giữ cho các nhánh gắn chặt với nhau qua những mối dây ruột thịt mới. Người ngoài khó chen vào.
Mặt trái là gia tộc khép kín, và những gia đình làm vậy qua nhiều đời phải đối mặt với các rủi ro sức khoẻ di truyền mà y học sau này mới hiểu rõ. Từ cuối thế kỷ mười chín, tập quán này thưa dần.
Khi các chi nhánh lần lượt khép lại
Đoàn kết không ngăn được mọi biến động. Chi nhánh ở Napoli khép lại sau khi nước Ý thống nhất vào thập niên sáu mươi của thế kỷ mười chín, vì vương quốc mà nó phục vụ không còn nữa.
Chi nhánh gốc ở Frankfurt đóng cửa đầu thế kỷ hai mươi, khi không còn con cháu trai nào ở đó để kế nghiệp, đúng theo luật dòng nam mà chính người lập nghiệp đặt ra.
Chi nhánh ở Wien bị chính quyền Đức Quốc xã chiếm đoạt khi nước Áo bị sáp nhập năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, người đứng đầu chi nhánh bị bắt giam một thời gian. Đó là một trong những trang đau thương nhất của gia tộc.
Chỉ còn các chi nhánh ở London và Paris tiếp tục, trải qua nhiều thay đổi trong thế kỷ hai mươi. Luật dòng nam từng giữ cơ nghiệp tập trung, nhưng cũng làm chi nhánh nào thiếu con trai thì tắt.
Bài học từ bó tên năm chiếc
Bài học đầu tiên: lời dặn đoàn kết phải đi kèm cơ chế. Nhà Rothschild không chỉ dạy nhau thương nhau, họ ký hợp đồng, chia lời rõ ràng, và ngồi lại định kỳ để sửa luật chơi.
Bài học thứ hai: thư từ thẳng thắn giữ được hoà khí lâu hơn sự im lặng giả vờ. Gia đình nào không nói được với nhau về tiền bạc thì sớm muộn sẽ nói với nhau ở toà án.
Bài học thứ ba: những quy định giữ của bằng cách loại trừ một phần gia đình, như con gái, có thể giúp tập trung quyền lực trong ngắn hạn, nhưng lâu dài làm gia tộc mất người tài và tự khép mình lại. Các gia đình hôm nay nên nghĩ khác.
Bạn có câu chuyện bó đũa nào trong gia đình mình không, và gia đình bạn đã có cách nào để bó đũa ấy không bung ra khi người lớn nhất không còn?
Câu hỏi thường gặp
Biểu tượng năm mũi tên của nhà Rothschild từ đâu ra?
Năm mũi tên buộc chung tượng trưng cho năm người con trai của Mayer Amschel Rothschild cùng làm ăn. Hình ảnh này có trên huy hiệu gia tộc sau khi họ được phong tước ở Áo.
Di chúc của Mayer Amschel Rothschild quy định gì?
Di chúc giữ việc kinh doanh trong tay các con trai và dòng nam, không cho con gái và con rể tham gia hay xem sổ sách, và dặn các con đoàn kết, không đưa chuyện kinh doanh ra ngoài.
Vì sao nhà Rothschild hay kết hôn giữa anh em họ?
Để giữ tài sản và bí mật kinh doanh trong gia tộc và gắn chặt các nhánh với nhau. Tập quán này khá phổ biến trong các gia đình giàu có châu Âu thế kỷ mười chín và thưa dần về sau.
Các chi nhánh nhà Rothschild đóng cửa thế nào?
Chi nhánh Napoli khép lại sau khi nước Ý thống nhất, chi nhánh Frankfurt đóng vì không còn người kế nghiệp dòng nam, còn chi nhánh Wien bị Đức Quốc xã chiếm đoạt năm một nghìn chín trăm ba mươi tám.
Gia đình làm ăn chung nên học gì từ nhà Rothschild?
Nên có thoả thuận rõ ràng bằng văn bản về vốn góp và chia lời, ngồi lại định kỳ để điều chỉnh, và nói thẳng với nhau về tiền bạc. Đồng thời tránh những quy định loại trừ làm gia đình mất người tài.
