Nhà Mitsui giữ được cơ nghiệp qua hàng trăm năm nhờ một quyết định đầu thế kỷ mười tám: gom tài sản của tất cả các nhánh trong họ vào một văn phòng chung, không nhánh nào được rút phần của mình ra riêng, rồi viết thành văn một bộ gia huấn quy định cách sống, cách làm ăn và cách xử người làm sai. Tài sản không bị chia nhỏ, và mỗi đời đều có luật để theo.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập trước mình nói vì sao giàu thường không quá ba đời. Tập này là một trong những ví dụ rõ nhất về cách một gia tộc chặn quy luật ấy bằng giấy trắng mực đen.
Sau người lập nghiệp, cơ nghiệp chia cho ai?
Mitsui Takatoshi, người mở tiệm vải Echigoya, có nhiều con. Trước khi mất vào cuối thế kỷ mười bảy, ông không chia cơ nghiệp thành từng phần riêng cho từng người, mà muốn các con cùng nắm và cùng điều hành.
Ý định thì tốt, nhưng mọi gia đình đều biết những thoả thuận miệng giữa anh em dễ lung lay khi thế hệ thay đổi. Người con trưởng là Mitsui Takahira lo rằng nếu không có cấu trúc rõ ràng, cơ nghiệp sẽ bị xé lẻ.
Đầu thế kỷ mười tám, khoảng năm một nghìn bảy trăm mười, nhà Mitsui lập một văn phòng trung tâm của cả gia tộc. Mọi tài sản kinh doanh của các nhánh được đặt dưới văn phòng ấy, như vốn chung của cả họ.
Mỗi nhánh có một tỷ lệ phần cố định để chia lời, nhưng không ai được tự ý rút vốn hay bán phần của mình ra ngoài. Khối tài sản giữ nguyên như một thân cây, các nhánh chỉ hưởng quả.
Bộ gia huấn viết thành văn
Khoảng năm một nghìn bảy trăm hai mươi hai, Mitsui Takahira viết ra một bộ di huấn cho con cháu, dựa trên lời dạy của cha và kinh nghiệm của mình. Văn bản ấy về sau được coi như bản hiến chương của gia tộc.
Theo những gì các nhà nghiên cứu lịch sử kinh doanh Nhật Bản thường nhắc, bộ gia huấn đề cao sự đoàn kết giữa các nhánh, sự cần kiệm, sự thận trọng trong làm ăn và việc tôn trọng tài năng.
Nó cũng quy định cách đào tạo con cháu: con trai trong họ phải được rèn luyện trong các cửa hàng, học việc như người làm công, trước khi được giao trọng trách. Người sinh ra trong nhà giàu không được ngồi ngay vào ghế chủ.
Và nó cho phép văn phòng gia tộc xử lý những thành viên làm ăn bừa bãi hay sống phóng túng, kể cả tước quyền tham gia điều hành. Luật nhà có răng, không chỉ là lời khuyên.
Vì sao giữ tài sản chung lại quan trọng?
Nhờ không chia nhỏ, nhà Mitsui luôn có một khối vốn lớn để làm những việc mà từng nhánh riêng không làm nổi, như mở rộng sang đổi tiền, nhận chuyển tiền cho Mạc phủ, và về sau là ngân hàng, thương mại, hầm mỏ.
Khi một nhánh làm ăn kém, cả khối vẫn đứng vững. Khi một thế hệ có người kém cỏi, những người khác trong họ và người quản lý giỏi vẫn giữ được con thuyền.
Cấu trúc ấy còn giúp tránh kiện tụng chia gia tài, thứ đã làm tan biết bao cơ nghiệp. Mọi người đều biết rõ phần của mình từ trước, không ai phải giành giật khi người đứng đầu mất đi.
Ở Việt Nam, nhiều dòng họ xưa có ruộng hương hoả, ruộng họ, để chung không chia, lấy hoa lợi lo việc thờ cúng và giúp đỡ con cháu nghèo. Cái lý ấy khá gần với văn phòng chung của nhà Mitsui, chỉ khác ở quy mô và mục đích.
Luật nhà cũng có giới hạn
Gia huấn và văn phòng chung giúp nhà Mitsui đi qua thời Edo, qua cơn chấn động Minh Trị, và trở thành một trong những tập đoàn lớn nhất Nhật Bản. Nhưng không phải tự luật nhà làm nên tất cả.
Vào những lúc gay go như cuối thời Mạc phủ, chính những người quản lý được thuê, không mang họ Mitsui, mới là người cứu cơ nghiệp bằng những quyết định táo bạo. Luật nhà tốt là luật nhà biết trao quyền cho người giỏi.
Sau Thế chiến thứ hai, chính quyền chiếm đóng giải thể các tập đoàn gia đình lớn, và quyền kiểm soát của gia tộc Mitsui đối với các công ty bị cắt đứt. Không luật nhà nào đứng trên được luật nước trong cơn biến động lớn ấy.
Bộ gia huấn vì thế không phải phép màu. Nó là một công cụ giúp gia tộc giữ kỷ luật qua nhiều đời bình thường, chứ không chống được mọi cơn bão của lịch sử.
Một gia đình nhỏ học được gì?
Bạn không cần là nhà Mitsui mới viết được luật nhà. Một gia đình có tiệm buôn, có xưởng nhỏ, có mảnh vườn hay vài căn nhà cho thuê đều có thể ngồi lại và viết ra vài điều đơn giản.
Chẳng hạn: tài sản nào để chung, tài sản nào chia riêng; ai điều hành, ai chỉ hưởng lời; con cháu muốn vào làm thì phải bắt đầu từ đâu; khi có bất đồng thì ai là người phân xử. Những câu ấy nói ra lúc mọi người còn hoà thuận thì dễ, đợi lúc tranh chấp mới nói thì rất khó.
Với những việc liên quan tới thừa kế và quyền sở hữu, gia đình nên hỏi luật sư hoặc công chứng viên để các thoả thuận có giá trị pháp lý. Luật nhà không thay được giấy tờ hợp pháp.
Nhà Mitsui viết gia huấn khi ông tổ mất được chưa tới ba mươi năm. Còn gia đình bạn, có ai đã bắt đầu viết những dòng đầu tiên chưa?
Câu hỏi thường gặp
Gia huấn nhà Mitsui được viết khi nào?
Bộ gia huấn thường được nhắc tới là do Mitsui Takahira, con trưởng của người lập nghiệp, viết vào khoảng năm một nghìn bảy trăm hai mươi hai. Nó được coi như bản hiến chương của gia tộc trong nhiều thế hệ.
Văn phòng chung của gia tộc Mitsui làm gì?
Đó là cơ quan trung tâm nắm tài sản kinh doanh của mọi nhánh trong họ, lập vào khoảng năm một nghìn bảy trăm mười. Các nhánh được chia lời theo tỷ lệ cố định nhưng không được tự ý rút vốn.
Vì sao con cháu nhà Mitsui phải học việc ở cửa hàng?
Để hiểu công việc từ dưới lên và hiểu giá trị của đồng tiền trước khi được giao trọng trách. Cách làm này giúp tránh việc người sinh ra trong giàu có ngồi ngay vào ghế điều hành mà không có kinh nghiệm.
Gia huấn có cứu được nhà Mitsui khỏi mọi biến cố không?
Không. Gia huấn giúp giữ kỷ luật qua nhiều đời, nhưng sau Thế chiến thứ hai, các tập đoàn gia đình bị giải thể theo chính sách của chính quyền chiếm đóng và gia tộc mất quyền kiểm soát.
Gia đình nhỏ có nên viết luật nhà không?
Nên, ở mức đơn giản như phân định tài sản chung và riêng, người điều hành, cách giải quyết bất đồng. Với chuyện thừa kế và sở hữu, cần hỏi luật sư hoặc công chứng viên để thoả thuận có giá trị pháp lý.
