Gia sản Vanderbilt tan đi vì sau đời thứ hai không còn ai trong họ thật sự làm giàu thêm, tài sản bị chia cho nhiều nhánh, các đời sau đổ tiền vào những dinh thự khổng lồ và lối sống xa hoa, trong khi chính ngành đường sắt làm nên cơ nghiệp dần mất vị thế. Từ một trong những gia tộc giàu nhất nước Mỹ, chỉ sau vài thế hệ, cái tên Vanderbilt chủ yếu còn gắn với những toà nhà mở cửa cho khách tham quan.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Ở tập về câu giàu không quá ba đời, mình đã hứa kể chuyện nhà Vanderbilt. Đây là một ví dụ gần như đúng sách giáo khoa.
Đời thứ nhất và đời thứ hai: làm ra và nhân lên
Cornelius Vanderbilt mất năm một nghìn tám trăm bảy mươi bảy. Ông để phần lớn tài sản cho một người con trai là William Henry, người mà ông tin là đủ sức giữ đế chế đường sắt. Các con khác nhận phần nhỏ hơn rất nhiều, và có người đã kiện để đòi chia lại.
William Henry từng bị cha coi thường thời trẻ, nhưng tỏ ra là một người điều hành cẩn thận. Trong khoảng tám năm nắm quyền, ông làm cho gia sản lớn thêm rất nhiều, và lúc mất được xem là một trong những người giàu nhất thế giới.
Có điều, chính William Henry cũng là người nói một câu nổi tiếng gây phẫn nộ khi bị hỏi về lợi ích của công chúng trong việc chạy tàu. Câu nói ấy cho thấy thái độ của gia tộc với dư luận.
Tới đây, cơ nghiệp vẫn đang lên. Nhưng William Henry làm một điều khác cha: ông chia tài sản cho nhiều con hơn, dù hai người con trai lớn vẫn nhận phần lớn nhất.
Đời thứ ba và cơn sốt dinh thự
Các con của William Henry trưởng thành giữa thời mạ vàng, khi giới giàu có New York đua nhau khoe của. Họ xây những dinh thự lớn trên Đại lộ Thứ Năm ở Manhattan, và những ngôi nhà nghỉ hè đồ sộ bên bờ biển ở Newport.
Một người cháu xây một biệt thự nghỉ hè bằng đá với hàng chục phòng. Một người khác xây một ngôi nhà bằng đá cẩm thạch. Người em út xây hẳn một điền trang ở vùng núi Bắc Carolina, được coi là ngôi nhà tư nhân lớn nhất nước Mỹ.
Những toà nhà ấy tốn những khoản tiền khổng lồ để xây, và còn tốn nhiều hơn để duy trì mỗi năm: hàng trăm người làm, sưởi ấm, sửa chữa, tiệc tùng. Đó là những khoản chi không sinh ra đồng lời nào.
Ngày nay nhiều toà nhà trong số đó trở thành bảo tàng, điểm tham quan hoặc đã bị phá bỏ. Chúng đẹp, nhưng chúng cũng là nơi một phần lớn gia sản đã chảy ra mà không quay về.
Ngành làm nên cơ nghiệp xuống dốc
Gia sản Vanderbilt gắn chặt với đường sắt, đặc biệt là tuyến lớn chạy từ New York lên phía bắc và sang phía tây. Đầu thế kỷ hai mươi, đường sắt vẫn là xương sống của nước Mỹ.
Rồi ô tô, xe tải, đường cao tốc và máy bay lần lượt tới. Đường sắt chở khách dần mất khách, chở hàng thì gặp cạnh tranh gay gắt, trong khi chi phí duy trì và quy định của nhà nước vẫn nặng.
Các đời sau của nhà Vanderbilt ngày càng ít tham gia điều hành. Họ bán dần cổ phần đường sắt, và tới giữa thế kỷ hai mươi, gia tộc không còn kiểm soát công ty. Hãng đường sắt mà ông tổ dựng lên về sau sáp nhập với một đối thủ cũ và rồi phá sản.
Một gia tộc gắn tài sản vào một ngành duy nhất mà không chuyển đổi kịp thì đi xuống cùng với ngành ấy. Đây là phần mà chuyện tiêu xài không giải thích hết.
Những câu chuyện về sự tan biến
Người ta hay kể rằng vài chục năm sau, khi hậu duệ nhà Vanderbilt tụ họp đông đủ trong một dịp gặp mặt gia tộc, trong số họ không còn ai giàu tới mức triệu phú. Câu chuyện có thể đã được kể cho tròn trịa, nhưng nó cho thấy cảm nhận chung về sự tan biến.
Tất nhiên, nói tan biến là so với tầm vóc ban đầu. Nhiều hậu duệ vẫn sống khá giả, có học vấn, thành đạt trong nghề riêng. Cái mất đi là một khối tài sản tập trung và quyền lực kinh tế đi kèm nó.
Nếu so với nhà Rockefeller, nơi gia tộc lập các quỹ, văn phòng quản lý tài sản chung và các thế hệ sau vẫn giữ được vai trò lớn trong nhiều chục năm, thì sự khác biệt về cách quản trị hiện ra rất rõ.
Hai gia tộc giàu nhất thời mạ vàng, hai con đường rất khác nhau. Khác nhau không ở chỗ ai giàu hơn lúc đầu, mà ở cách họ tổ chức của cải cho đời sau.
Bài học từ nhà Vanderbilt
Bài học đầu tiên: tài sản không làm ra thu nhập mà lại tốn tiền duy trì, như những dinh thự, sẽ âm thầm ăn mòn gia sản. Một gia đình bình thường mua một căn nhà quá sức hay một chiếc xe quá đắt cũng gặp bài toán y hệt ở quy mô nhỏ.
Bài học thứ hai: gắn hết tài sản vào một ngành là đặt cược cả gia tộc vào số phận của ngành ấy. Ông tổ Vanderbilt từng đổi nghề ba lần, nhưng con cháu ông thì không.
Bài học thứ ba: không có cấu trúc chung, không có luật nhà, mỗi nhánh tự lo phần mình thì gia sản sẽ đi theo lối sống của nhánh tiêu nhiều nhất.
Mình không khuyên ai về cách đầu tư hay giữ tiền, vì đó là chuyện riêng của mỗi nhà. Chỉ để lại một câu hỏi: trong những thứ gia đình bạn đang sở hữu, thứ nào đang nuôi bạn, và thứ nào bạn đang phải nuôi?
Câu hỏi thường gặp
Cornelius Vanderbilt để lại tài sản cho ai?
Ông để phần lớn tài sản cho con trai William Henry, người được xem là đủ năng lực điều hành đế chế đường sắt. Các con khác nhận phần nhỏ hơn nhiều, dẫn tới tranh chấp di chúc.
William Henry Vanderbilt có làm gia sản tăng không?
Có. Trong khoảng tám năm nắm quyền, ông làm gia sản lớn thêm rất nhiều và lúc mất năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm được xem là một trong những người giàu nhất thế giới.
Các dinh thự nhà Vanderbilt nay ra sao?
Một số dinh thự nghỉ hè ở Newport và điền trang ở Bắc Carolina nay là bảo tàng hoặc điểm tham quan. Nhiều dinh thự trên Đại lộ Thứ Năm ở Manhattan đã bị phá bỏ.
Vì sao ngành đường sắt làm gia tộc Vanderbilt đi xuống?
Vì gia sản gắn chặt với đường sắt, trong khi thế kỷ hai mươi ô tô, xe tải và máy bay cạnh tranh mạnh, làm đường sắt mất dần vị thế. Gia tộc không chuyển đổi kịp sang ngành mới.
Nhà Vanderbilt khác nhà Rockefeller thế nào trong giữ của?
Nhà Rockefeller lập các quỹ và cơ chế quản lý tài sản chung, giữ được vai trò lớn qua nhiều thế hệ. Nhà Vanderbilt chia tài sản cho nhiều nhánh tự quản và tiêu nhiều vào dinh thự, nên gia sản tan nhanh hơn.
