Các nhà băng xưa giàu lên một phần nhờ biết tin trước người khác. Nhà Medici và nhà Fugger có mạng thư từ đều đặn từ khắp các chi nhánh, nhà Rothschild có người đưa tin riêng chạy giữa các thành phố, và khi điện báo ra đời, tốc độ tin tức tự nó trở thành một ngành kinh doanh. Biết trước vài ngày về một trận đánh, một vụ mùa hay một vị vua sắp vỡ nợ có thể quyết định lời lỗ của cả một năm.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình nói về một loại vốn không nằm trong két sắt: thông tin. Và mình cũng sẽ nói khi nào dùng thông tin là khôn, khi nào thì ngày nay pháp luật coi là gian.
Vì sao thư từ là xương sống của nhà băng?
Thời chưa có điện báo, tin tức đi bằng ngựa và bằng thuyền. Một lá thư từ London tới Florence có thể mất vài tuần. Trong vài tuần ấy, giá cả, tỷ giá, tình hình chiến sự có thể đổi hẳn.
Nhà Medici yêu cầu các chi nhánh viết thư về Florence thường xuyên, báo cáo không chỉ sổ sách mà cả tình hình chính trị, ai đang được vua tin, ai đang thất thế, thương thuyền nào sắp cập bến.
Những lá thư ấy giúp người ở trung tâm ra quyết định cho một mạng lưới trải dài khắp châu Âu. Không có chúng, một nhà băng nhiều chi nhánh sẽ như một cơ thể không có dây thần kinh.
Nhiều thư từ của các thương nhân Ý thời ấy còn được lưu giữ tới nay, và các sử gia dùng chúng để dựng lại đời sống kinh tế của cả một thời đại.
Bản tin viết tay của nhà Fugger
Nhà Fugger ở Augsburg đi xa hơn một bước. Các đại lý của họ ở nhiều thành phố gửi về những bản tin viết tay định kỳ, tổng hợp tin tức kinh tế, chính trị, chiến sự, thiên tai, cả những chuyện lạ.
Sang nửa sau thế kỷ mười sáu, các bản tin này được thu thập thành một bộ sưu tập đồ sộ, mà ngày nay các nhà nghiên cứu coi như một dạng báo chí sơ khai, ra đời trước cả những tờ báo in đều kỳ đầu tiên ở châu Âu.
Điều đáng để ý là nhà Fugger coi thông tin là một tài sản cần đầu tư và tổ chức, chứ không phải thứ tình cờ nghe được. Họ trả tiền cho người viết tin, tổ chức đường chuyển thư, và lưu trữ có hệ thống.
Đó là cái nền của mọi ngành tin tức tài chính về sau: có người chuyên đi thu tin, có người chuyên tổng hợp, và có người sẵn lòng trả tiền để đọc trước.
Người đưa tin và chim bồ câu
Thế kỷ mười chín, nhà Rothschild với năm chi nhánh ở năm thành phố có hệ thống người đưa tin riêng, chạy giữa các anh em. Những tin quan trọng có thể tới tay họ sớm hơn kênh của chính phủ.
Mình đã kể ở một tập trước rằng giai thoại về trận Waterloo bị thổi phồng rất nhiều. Nhưng việc nhà Rothschild đầu tư vào tốc độ tin tức thì có thật và được ghi nhận.
Giữa thế kỷ mười chín, khi đường điện báo còn chưa nối liền, một người tên Paul Julius Reuter đã dùng chim bồ câu đưa tin để lấp khoảng trống giữa hai đầu đường dây ở vùng biên giới Đức và Bỉ, chuyển giá cả thị trường nhanh hơn xe ngựa nhiều giờ.
Về sau ông dựng một hãng tin chuyên bán tin tài chính qua điện báo. Tốc độ thông tin, từ một lợi thế riêng của vài nhà băng, đã thành một món hàng mà ai trả tiền cũng mua được.
Điện báo san phẳng sân chơi thế nào?
Khi điện báo phủ khắp và có cáp ngầm vượt Đại Tây Dương, một tin từ London tới New York chỉ còn tính bằng phút. Lợi thế của người có người đưa tin riêng giảm hẳn.
Những chiếc máy in giá cổ phiếu tự động chạy bằng điện báo xuất hiện ở các văn phòng môi giới, cập nhật giá liên tục. Nhà đầu tư nhỏ ở xa cũng biết giá gần như cùng lúc với người đứng ở sàn.
Lợi thế thông tin không biến mất, nó chỉ chuyển chỗ. Từ chỗ biết tin trước, lợi thế chuyển sang biết đọc tin giỏi hơn, phân tích nhanh hơn, và biết những điều chưa được công bố.
Và chính chỗ biết những điều chưa công bố ấy là nơi mà luật lệ hiện đại vạch ra ranh giới.
Thông tin: khôn hay gian?
Ngày nay, dùng thông tin công khai để phân tích giỏi hơn người khác là chuyện bình thường, thậm chí là nghề. Nhưng dùng thông tin nội bộ chưa công bố của một công ty để mua bán cổ phiếu của chính công ty đó thì nhiều nước coi là giao dịch nội gián và phạt nặng.
Lý do rất đơn giản: thị trường chỉ có người tham gia khi họ tin rằng mình không bị lừa bởi người biết trước một cách bất chính. Không có lòng tin ấy, người ta rút tiền ra, và thị trường teo lại.
Những gì nhà băng xưa làm, như nghe ngóng từ các triều đình, đi trước một bước nhờ quen biết, nhiều thứ hôm nay sẽ bị coi là vượt ranh giới. Đọc lịch sử, ta nên thấy rõ điều đó thay vì coi nó là mẹo để bắt chước.
Với người làm ăn nhỏ, bài học lành mạnh là đầu tư vào việc hiểu khách, hiểu thị trường, hiểu mùa vụ tốt hơn người khác. Bạn đang lấy thông tin về ngành mình từ đâu, và có nguồn nào bạn chỉ đang nghe lỏm mà chưa từng kiểm lại?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thông tin quan trọng với nhà băng thời xưa?
Vì giá cả, tỷ giá và khả năng trả nợ của khách thay đổi theo chiến sự, mùa màng và chính trị. Biết sớm giúp nhà băng tránh lỗ hoặc nắm cơ hội trước khi người khác kịp phản ứng.
Bản tin của nhà Fugger là gì?
Đó là những bản tin viết tay do các đại lý của nhà Fugger gửi về định kỳ, tổng hợp tin tức từ nhiều thành phố. Bộ sưu tập này được coi là một dạng báo chí sơ khai của châu Âu.
Chim bồ câu đưa tin từng được dùng trong tài chính không?
Có. Giữa thế kỷ mười chín, Paul Julius Reuter dùng chim bồ câu chuyển giá cả thị trường qua đoạn chưa có đường điện báo, trước khi lập hãng tin chuyên bán tin tài chính.
Giao dịch nội gián là gì?
Đó là việc dùng thông tin quan trọng chưa công bố của một công ty để mua bán chứng khoán của công ty ấy nhằm kiếm lời. Nhiều nước cấm và xử phạt nặng hành vi này để bảo vệ lòng tin của thị trường.
Điện báo thay đổi thị trường tài chính ra sao?
Điện báo làm tin tức đi nhanh gần như tức thời giữa các thành phố và châu lục, giúp giá cả được cập nhật liên tục. Lợi thế của những người có kênh tin riêng giảm đi rõ rệt.
