Hội nhập dọc là khi một doanh nghiệp nắm luôn các khâu đứng trước và đứng sau mình trong chuỗi làm ra sản phẩm. Carnegie dùng nó cho ngành thép: ông nắm than cốc để đốt lò, nắm quặng sắt, nắm tàu chở quặng và cả đường sắt chở hàng, nên không có ai đứng giữa để ép giá hay cắt nguồn của ông.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Chuyên mục này mình không kể từng người nữa, mà mổ xẻ những cách các tài phiệt gom vốn lớn. Mở đầu là một khái niệm mà sinh viên kinh tế nào cũng học, nhưng nghe qua một câu chuyện thật thì dễ hiểu hơn nhiều.
Một tấn thép đi qua những khâu nào?
Để làm ra thép thời ấy, người ta cần quặng sắt, cần than cốc để đốt lò, cần đá vôi, và cần đưa tất cả những thứ đó về một chỗ. Sau khi luyện, thép còn phải được chở tới nơi người ta dùng.
Mỗi khâu như vậy có thể do một chủ khác nắm. Chủ mỏ quặng muốn bán giá cao, chủ lò than cốc muốn bán giá cao, hãng đường sắt muốn thu cước cao. Người làm thép đứng giữa, bị ép từ mọi phía.
Khi giá thép thị trường giảm, người làm thép có thể lỗ trong khi chủ mỏ và chủ tàu vẫn lời. Khi thiếu than hay thiếu quặng, lò thép phải ngừng, mất tiền mỗi ngày.
Carnegie nhìn ra rằng muốn làm thép rẻ nhất và chắc nhất thì phải bớt đi những người đứng giữa ấy, bằng cách tự làm chủ các khâu.
Than cốc và người cộng sự Henry Clay Frick
Than cốc là than đá được nung để làm nhiên liệu cho lò cao. Vùng Connellsville ở Pennsylvania có loại than rất hợp để làm than cốc, và người nắm phần lớn lò than cốc ở đó là Henry Clay Frick.
Thay vì mua than cốc của Frick theo giá thị trường, Carnegie mời Frick về làm cộng sự, góp cổ phần vào công ty của nhau. Về sau Frick còn trở thành người điều hành chính của đế chế thép.
Từ đó, nhà máy thép có nguồn than cốc ổn định với chi phí thấp. Khi thị trường than cốc lên giá, đối thủ chịu thiệt, còn Carnegie thì không.
Đây là một cách hội nhập dọc rất phổ biến: không nhất thiết mua đứt, mà kéo người nắm khâu quan trọng nhất về cùng phía mình bằng cổ phần.
Quặng sắt, tàu và đường sắt
Quặng sắt chất lượng tốt nằm ở vùng quanh Hồ Lớn, cách Pittsburgh rất xa. Carnegie và các cộng sự thuê dài hạn các mỏ quặng ở đó, có lúc thuê lại của chính Rockefeller, người đã đầu tư vào mỏ quặng trong vùng.
Quặng được chở bằng tàu qua các hồ lớn, rồi lên tàu hoả về các lò thép. Carnegie nắm cổ phần trong hãng tàu chở quặng và mua lại một tuyến đường sắt chở quặng từ bờ hồ về Pittsburgh.
Như vậy, từ lúc quặng nằm trong lòng đất tới lúc thép ra khỏi lò, gần như mọi khâu đều do người của ông hoặc công ty của ông điều khiển.
Ông còn ám ảnh với việc tính chi phí của từng khâu, từng tuần. Hội nhập dọc chỉ có lợi khi chủ nhân thật sự biết khâu nào đang tốn bao nhiêu, nếu không nó chỉ là một đống tài sản cồng kềnh.
Hội nhập dọc có cái giá nào?
Nắm nhiều khâu nghĩa là bỏ ra rất nhiều vốn và phải quản lý rất nhiều thứ khác nhau: mỏ, tàu, đường sắt, lò. Mỗi ngành có cái khó riêng, và người giỏi làm thép chưa chắc giỏi chạy tàu.
Nó cũng làm doanh nghiệp kém linh hoạt. Khi công nghệ thay đổi, một khâu trở nên lỗi thời, doanh nghiệp vẫn phải ôm khâu ấy vì đã bỏ tiền vào, trong khi đối thủ chỉ việc mua của người khác rẻ hơn.
Và khi doanh nghiệp đã nắm cả chuỗi, người lao động ở mọi khâu đều phụ thuộc vào một ông chủ. Đó là một phần lý do vì sao các cuộc đối đầu giữa chủ và thợ trong đế chế thép trở nên căng thẳng tới mức đổ máu.
Nhiều doanh nghiệp hôm nay chọn cách ngược lại: chỉ giữ khâu mình giỏi nhất, còn lại thuê ngoài. Không có cách nào đúng cho mọi trường hợp, chỉ có cách hợp với từng ngành và từng thời.
Người làm ăn nhỏ học được gì?
Bạn không cần là tài phiệt mới dùng được ý này. Một quán phở tự nấu nước dùng thay vì mua sẵn, một người làm bánh tự trồng một phần nguyên liệu, một hộ nuôi tôm tự làm thức ăn, đều là những bước hội nhập dọc nhỏ.
Câu hỏi đáng hỏi là khâu nào trong chuỗi của mình đang bị người khác ép giá nhiều nhất, hoặc đang bấp bênh nhất. Đó là khâu đáng cân nhắc để tự làm hoặc kéo người ta về cùng phía.
Nhưng cũng đừng ôm hết. Tự làm một khâu mình không giỏi thường đắt hơn mua của người giỏi. Carnegie thành công vì ông đo đếm chi phí từng khâu rất kỹ, chứ không phải vì ông ôm nhiều.
Bạn thử vẽ ra chuỗi của việc mình đang làm, từ nguyên liệu tới tay khách. Khâu nào nếu bị cắt thì bạn ngừng việc ngay ngày mai?
Câu hỏi thường gặp
Hội nhập dọc khác hội nhập ngang thế nào?
Hội nhập dọc là nắm các khâu trước và sau trong cùng một chuỗi sản xuất, như từ mỏ quặng tới lò thép. Hội nhập ngang là gom nhiều doanh nghiệp cùng làm một khâu, như mua lại nhiều nhà máy lọc dầu đối thủ.
Henry Clay Frick là ai?
Frick là người làm giàu từ than cốc ở Pennsylvania, sau trở thành cộng sự và người điều hành quan trọng trong đế chế thép của Carnegie. Ông cũng là người gắn với cuộc đình công Homestead năm một nghìn tám trăm chín mươi hai.
Than cốc dùng để làm gì?
Than cốc là than đá đã được nung để loại bớt tạp chất, dùng làm nhiên liệu và chất khử trong lò cao luyện gang. Thiếu than cốc thì lò thép thời ấy không chạy được.
Hội nhập dọc có nhược điểm gì?
Nó cần rất nhiều vốn, khó quản lý vì phải làm nhiều ngành khác nhau, và kém linh hoạt khi công nghệ thay đổi. Doanh nghiệp dễ bị trói vào những khâu đã lỗi thời.
Doanh nghiệp nhỏ có nên hội nhập dọc không?
Chỉ nên ở những khâu đang bị ép giá nặng hoặc dễ bị cắt nguồn, và khi mình đủ sức làm tốt khâu ấy. Tự làm một khâu mình không giỏi thường tốn hơn mua của người giỏi.
