Morgan hoá là cái tên báo chí đặt cho cách nhà băng của John Pierpont Morgan cứu các hãng đường sắt phá sản cuối thế kỷ mười chín: cắt bớt gánh nợ, bắt cổ đông cũ góp thêm tiền nếu muốn giữ cổ phần, gộp các tuyến chồng chéo, và đổi lại nhà băng nắm quyền kiểm soát hội đồng quản trị trong nhiều năm. Hãng đường sắt sống lại, còn quyền lực thì chuyển về tay người đã cứu nó.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Có những tài phiệt giàu lên nhờ dựng doanh nghiệp, và có những người giàu lên nhờ cứu doanh nghiệp người khác. Hôm nay là chuyện thứ hai.
Vì sao đường sắt Mỹ phá sản hàng loạt?
Đường sắt Mỹ thế kỷ mười chín được xây trong cơn sốt. Ai cũng muốn có một tuyến, nhiều tuyến chạy song song nối cùng hai thành phố, và phần lớn được xây bằng tiền vay qua trái phiếu.
Trái phiếu bắt công ty trả lãi đều đặn, bất kể năm ấy làm ăn ra sao. Khi kinh tế tốt, hàng hoá nhiều thì không sao. Khi kinh tế xấu, hàng ít đi mà lãi vẫn phải trả, công ty vỡ nợ.
Năm một nghìn tám trăm chín mươi ba, nước Mỹ rơi vào một cuộc khủng hoảng kinh tế nặng. Nhiều hãng đường sắt lớn lần lượt tuyên bố phá sản, kéo theo cả những ngân hàng đã cho họ vay.
Lúc ấy chưa có luật phá sản doanh nghiệp hiện đại như ngày nay. Ai đứng ra sắp xếp lại một hãng đường sắt phá sản thì người ấy có quyền rất lớn với nó.
Morgan cắt nợ và bắt cổ đông góp tiền thế nào?
Bước đầu tiên của nhà Morgan là giảm gánh lãi cố định. Những trái phiếu lãi cao được đổi sang trái phiếu lãi thấp hơn hoặc sang cổ phần ưu đãi, loại chỉ được chia lời khi công ty có lời.
Chủ nợ cũ chịu thiệt, nhưng họ hiểu rằng nếu không chịu, công ty bị bán đổ bán tháo thì còn mất nhiều hơn. Morgan đứng giữa thương lượng với từng nhóm chủ nợ cho tới khi các bên chấp nhận.
Bước thứ hai là bắt cổ đông cũ góp thêm một khoản tiền mặt nếu muốn giữ cổ phần. Tiền ấy dùng để trả những khoản nợ cấp bách và sửa chữa đường ray, đầu máy.
Bước thứ ba là gộp tuyến, bỏ những đoạn chồng chéo vô ích, và thay ban lãnh đạo cũ bằng những người mà nhà băng tin tưởng.
Quỹ uỷ thác biểu quyết: quyền lực nằm ở đâu?
Phần quan trọng nhất của Morgan hoá nằm ở quyền biểu quyết. Cổ phần của công ty mới được đặt vào một quỹ uỷ thác, trong đó vài người do nhà Morgan chọn nắm quyền bỏ phiếu thay cho các cổ đông trong một số năm.
Cổ đông vẫn được chia lời nếu có, nhưng không được quyết định ai ngồi trong hội đồng quản trị. Người quyết là nhà băng.
Nhà Morgan lập luận rằng chỉ có cách đó mới giữ được kỷ luật cho đến khi công ty khoẻ lại, tránh ban lãnh đạo cũ hay các nhóm đầu cơ nhảy vào phá. Và quả thật nhiều hãng đường sắt đã khoẻ lại dưới sự quản lý ấy.
Nhưng hệ quả là cả một phần lớn mạng lưới đường sắt nước Mỹ nằm trong vòng ảnh hưởng của một nhà băng. Các hãng vốn cạnh tranh nhau giờ có chung người ngồi trong hội đồng quản trị, và cuộc chiến giá cước dịu xuống.
Người cứu doanh nghiệp được gì và mất gì?
Nhà Morgan thu phí rất cao cho việc tái cấu trúc, thường bằng cả tiền lẫn cổ phần. Họ còn được quyền làm nhà băng cho công ty về sau, thu xếp mọi khoản vay mới.
Quan trọng hơn, họ có một mạng lưới công ty chịu ảnh hưởng của mình trải khắp nước, và mạng lưới đó cho họ sức mạnh khi đàm phán ở mọi thương vụ khác.
Cái họ mất là thiện cảm của công chúng. Nông dân và các chủ hàng nhỏ cho rằng khi các hãng đường sắt thôi cạnh tranh, cước sẽ bị giữ cao. Báo chí và chính trị gia bắt đầu nói tới cái mà họ gọi là khối độc quyền tiền tệ của nhóm nhà băng phố Wall.
Mấy năm sau, một uỷ ban của Quốc hội Mỹ đã mở cuộc điều tra kéo dài về sức mạnh của nhóm nhà băng này, và nó góp phần dẫn tới việc lập ngân hàng trung ương cùng các luật lệ siết chặt hơn.
Bài học khi đứng trước một doanh nghiệp đổ nợ
Bài học đầu tiên là về nợ cố định. Doanh nghiệp vay quá nhiều với lãi cố định thì khi trời xấu sẽ gãy trước. Doanh nghiệp càng nhiều rủi ro thì càng nên dựa nhiều vào vốn góp hơn vốn vay.
Bài học thứ hai là khi cứu một doanh nghiệp, ai cũng phải chịu thiệt một phần: chủ nợ, cổ đông, người điều hành. Cuộc cứu thất bại thường vì có một bên không chịu mất gì.
Bài học thứ ba là cảnh giác với cái giá của người cứu mình. Nhận tiền cứu thì thường phải trao quyền. Một cơ sở nhỏ nhận vốn từ người ngoài lúc khó khăn cũng nên đọc kỹ mình sẽ còn quyền gì sau đó.
Nếu một ngày việc làm ăn của bạn gặp khó và có người đưa tay ra kéo, bạn sẵn lòng đổi bao nhiêu quyền quyết định để giữ cho nó sống?
Câu hỏi thường gặp
Morgan hoá là gì?
Đó là cách gọi việc nhà băng Morgan tái cấu trúc các hãng đường sắt phá sản cuối thế kỷ mười chín: giảm nợ, bắt cổ đông góp thêm, gộp tuyến và đặt người của nhà băng vào ban lãnh đạo. Tên gọi do báo chí thời đó đặt ra.
Quỹ uỷ thác biểu quyết là gì?
Đó là cơ chế cổ đông giao quyền bỏ phiếu cho một nhóm người được uỷ thác trong một thời gian, trong khi vẫn giữ quyền nhận cổ tức. Nhà Morgan dùng cách này để nắm quyền điều hành các công ty được tái cấu trúc.
Khủng hoảng năm một nghìn tám trăm chín mươi ba là gì?
Đó là một cuộc khủng hoảng kinh tế nặng ở Mỹ, kéo theo hàng loạt ngân hàng và hãng đường sắt phá sản, thất nghiệp tăng mạnh. Nó tạo ra cơ hội cho những nhà băng đủ mạnh đứng ra tái cấu trúc.
Vì sao đường sắt dễ vỡ nợ thời ấy?
Vì phần lớn được xây bằng tiền vay qua trái phiếu với lãi cố định, nhiều tuyến chạy song song cạnh tranh nhau. Khi kinh tế suy thoái, lượng hàng giảm mà lãi vẫn phải trả nên công ty không trụ nổi.
Tái cấu trúc doanh nghiệp ngày nay có giống thời Morgan không?
Nguyên tắc cơ bản vẫn giống: giảm nợ, góp thêm vốn và thay đổi cách điều hành. Khác là ngày nay có luật phá sản và toà án giám sát, nên một nhà băng không thể tự mình quyết mọi thứ như trước.
