Hội nhập ngang là gom nhiều doanh nghiệp cùng làm một khâu về chung một mối. Rockefeller làm điều đó với ngành lọc dầu: đầu thập niên bảy mươi của thế kỷ mười chín, ông mua lại phần lớn các nhà máy lọc dầu đối thủ ở Cleveland chỉ trong khoảng hơn một tháng, trả bằng tiền mặt hoặc bằng cổ phần Standard Oil, rồi lặp lại cách làm ấy ra cả nước.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập trước là hội nhập dọc với Carnegie. Tập này là người anh em của nó, hội nhập ngang, và là con đường ngắn nhất dẫn tới hai chữ mà nước Mỹ về sau phải ra luật để chặn: độc quyền.
Ngành lọc dầu đầu thập niên bảy mươi hỗn loạn ra sao?
Sau khi giếng dầu đầu tiên ở Pennsylvania khoan thành công, lọc dầu trở thành ngành ai cũng nhảy vào được. Vốn ít, kỹ thuật đơn giản, chỉ cần vài cái nồi chưng cất và một khoảng đất.
Kết quả là hàng trăm nhà máy lọc dầu mọc lên, sản xuất nhiều hơn thị trường cần. Giá dầu hoả rớt liên tục, nhiều nhà máy làm lỗ, chất lượng lúc tốt lúc xấu, có loại dầu kém còn gây cháy nổ khi thắp đèn.
Rockefeller nhìn cảnh ấy và kết luận rằng ngành này đang tự huỷ hoại vì quá nhiều người làm cùng một việc mà không ai đủ lớn để làm tốt.
Theo cách nhìn của ông, giải pháp là gom lại. Theo cách nhìn của nhiều đối thủ, đó là cái cớ để nuốt chửng họ. Cả hai cách nhìn đều có phần đúng.
Cuộc thâu tóm Cleveland diễn ra thế nào?
Đầu năm một nghìn tám trăm bảy mươi hai, Standard Oil lần lượt tới gặp các chủ nhà máy lọc dầu ở Cleveland với một lời đề nghị: bán nhà máy cho Standard Oil, nhận tiền mặt hoặc nhận cổ phần của Standard Oil.
Lời đề nghị đi kèm một thực tế lạnh lùng. Standard Oil khi ấy đã lớn nhất, có chi phí thấp nhất, và đang có thoả thuận cước vận chuyển ưu đãi với đường sắt mà đối thủ không có. Ai không bán thì khó mà sống nổi trong cuộc cạnh tranh sắp tới.
Trong khoảng hơn một tháng, phần lớn các nhà máy lọc dầu ở Cleveland đã về tay Standard Oil. Sử sách gọi đó là cuộc thâu tóm Cleveland, có người gọi nặng nề hơn là cuộc thảm sát Cleveland.
Có một chi tiết hay được kể: những ai nhận cổ phần Standard Oil thay vì tiền mặt, nếu giữ lâu, về sau giàu hơn nhiều so với số tiền họ từng tiếc. Còn ai đòi tiền mặt vì không tin Rockefeller thì nhận một khoản cố định và đứng ngoài từ đó.
Vì sao gom lại thì rẻ hơn?
Lợi ích đầu tiên là lợi thế quy mô. Một nhà máy lớn chạy hết công suất thì chi phí trên mỗi thùng dầu thấp hơn nhiều nhà máy nhỏ chạy nửa công suất. Mua nguyên liệu số lượng lớn cũng được giá tốt hơn.
Thứ hai, Standard Oil đóng cửa những nhà máy kém hiệu quả nhất, chỉ giữ lại những nhà máy tốt, và chuẩn hoá cách làm ở mọi nơi. Chất lượng dầu hoả trở nên đều hơn.
Thứ ba, khi chở một lượng hàng khổng lồ, Standard Oil có sức mặc cả cước với đường sắt mà không nhà máy nhỏ nào có. Cước rẻ lại làm chi phí thấp hơn nữa, và vòng xoáy ấy cứ thế quay.
Về sau công ty còn tự làm đường ống dẫn dầu, thay dần cho thùng gỗ và xe bồn trên đường sắt. Đó lại là một bước hội nhập dọc chồng lên hội nhập ngang.
Từ Cleveland ra cả nước
Sau Cleveland, Standard Oil làm tương tự ở các trung tâm lọc dầu khác: Pittsburgh, Philadelphia, New York, và cả vùng dầu ở Pennsylvania. Có nơi họ mua công khai, có nơi họ mua kín qua người trung gian để đối thủ không biết.
Chỉ trong khoảng một thập niên, Standard Oil nắm phần lớn tuyệt đối ngành lọc dầu nước Mỹ, theo nhiều ước tính vào khoảng chín phần mười. Nó không còn là một công ty, mà là cả một ngành nằm trong tay một nhóm người.
Lúc ấy, câu hỏi không còn là gom lại có hiệu quả hơn không, mà là ai kiểm soát kẻ đã gom hết mọi thứ. Khi không còn đối thủ, ai bảo đảm rằng giá sẽ tiếp tục rẻ cho người dùng?
Những câu hỏi đó dẫn tới chuyên mục kế tiếp của chương trình: độc quyền, nghề báo bóc trần, và luật chống độc quyền của nước Mỹ.
Bài học về gom lại và chừng mực
Hội nhập ngang không xấu tự thân. Nhiều ngành nhỏ lẻ quá mức, như cảnh hàng trăm cơ sở làm cùng một món hàng rồi phá giá nhau, có thể khoẻ hơn khi các cơ sở liên kết lại, dùng chung kho, chung kênh bán.
Ở nông thôn Việt Nam, những hợp tác xã gom sản phẩm của nhiều hộ để bán chung, mặc cả chung với thương lái, cũng là một dạng gom ngang ở quy mô nhỏ và tự nguyện.
Cái khác giữa liên kết lành mạnh và độc quyền nằm ở chỗ có còn cạnh tranh hay không, có còn ai bảo vệ người mua hay không, và cách gom là tự nguyện hay bị ép bằng những đòn mà người yếu không thể chống.
Rockefeller có thể đúng khi thấy ngành lọc dầu cần gom lại, nhưng cách ông dùng sức mạnh khi đã gom xong là điều xã hội Mỹ không chấp nhận. Bạn nghĩ đâu là ranh giới giữa lớn mạnh và lấn át?
Câu hỏi thường gặp
Hội nhập ngang là gì?
Hội nhập ngang là việc một doanh nghiệp mua lại hoặc sáp nhập với các doanh nghiệp khác cùng làm một khâu, cùng ngành. Mục đích thường là tăng quy mô, giảm chi phí và giảm cạnh tranh.
Cuộc thâu tóm Cleveland là gì?
Đó là đợt Standard Oil mua lại phần lớn các nhà máy lọc dầu ở Cleveland vào đầu năm một nghìn tám trăm bảy mươi hai, chỉ trong khoảng hơn một tháng. Nó mở đầu cho việc Standard Oil chi phối cả ngành lọc dầu Mỹ.
Vì sao các nhà máy nhỏ chịu bán cho Standard Oil?
Vì Standard Oil có chi phí thấp hơn và được ưu đãi cước đường sắt, nên nhà máy nhỏ khó cạnh tranh nổi. Nhiều chủ nhà máy thấy bán đi hoặc nhận cổ phần là lựa chọn an toàn hơn so với bị đè bẹp.
Lợi thế quy mô là gì?
Lợi thế quy mô là khi sản xuất càng nhiều thì chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm càng giảm, nhờ chia đều chi phí cố định và mua nguyên liệu với giá tốt hơn. Đây là lý do các doanh nghiệp lớn thường làm rẻ hơn.
Hội nhập ngang có phải lúc nào cũng dẫn tới độc quyền?
Không. Liên kết các cơ sở nhỏ có thể làm cả ngành khoẻ hơn mà vẫn còn cạnh tranh. Nó chỉ thành vấn đề khi một doanh nghiệp gom tới mức không còn đối thủ và dùng sức mạnh đó để ép người mua hay người bán.
