Cho vua chúa vay tiền là con đường giàu nhanh nhất của các nhà băng xưa, vì kèm theo lãi là đặc quyền buôn bán, quyền thu thuế và quyền khai thác mỏ. Nhưng nó cũng là con đường sụp nhanh nhất, vì một ông vua có thể không trả nợ mà chẳng có toà án nào bắt được. Từ nhà Bardi và Peruzzi ở Florence thế kỷ mười bốn tới nhà Fugger với vương triều Tây Ban Nha, lịch sử lặp lại khá đều.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình kể về món nợ nguy hiểm nhất mà một người cho vay có thể nhận: món nợ của người mạnh hơn mình.
Vì sao vua chúa luôn thiếu tiền?
Vua chúa thời Trung cổ và đầu thời cận đại chi tiêu rất lớn mà thu nhập lại thất thường. Chiến tranh là khoản tốn nhất: lương lính đánh thuê, ngựa, vũ khí, tàu chiến, và chiến tranh thì nổ ra liên miên.
Thuế thời ấy thu chậm, thu khó, nhiều khi phải hỏi ý các hội đồng quý tộc. Khi quân đã kéo ra trận mà kho bạc trống, nhà vua chỉ còn một cách: vay.
Người cho vay đủ lớn để đáp ứng những khoản như thế chỉ có vài nhà băng. Vì vậy quan hệ giữa vua và nhà băng trở thành một mối quan hệ cần nhau mà không tin nhau.
Đổi lại, nhà vua thường trao cho người cho vay những thứ có giá hơn cả tiền lãi: độc quyền xuất khẩu một mặt hàng, quyền thu một sắc thuế, quyền khai thác một mỏ.
Nhà Bardi và Peruzzi sụp vì vua Anh
Thế kỷ mười bốn, trước cả nhà Medici, Florence có hai nhà băng rất lớn là nhà Bardi và nhà Peruzzi. Họ có chi nhánh khắp châu Âu và cho nhiều vương triều vay, trong đó có vua Edward đệ tam của nước Anh.
Vua Edward cần tiền cho cuộc chiến với nước Pháp, cuộc chiến mà về sau sử sách gọi là Chiến tranh Trăm năm. Đổi lại các khoản vay, các nhà băng Florence được hưởng quyền lợi trong việc buôn len của nước Anh.
Rồi nhà vua không trả được nợ. Cộng với những khó khăn khác ở chính Florence, hai nhà băng lớn này lần lượt sụp đổ vào thập niên bốn mươi của thế kỷ mười bốn. Các sử gia vẫn tranh luận khoản nợ của vua Anh nặng tới đâu trong sự sụp đổ ấy, nhưng ai cũng thấy nó là một đòn chí mạng.
Ngay sau đó, trận dịch hạch lớn tràn qua châu Âu, khiến nền kinh tế của cả vùng rơi vào hỗn loạn. Bài học về rủi ro cho vua vay đã được viết ra từ rất sớm, nhưng ít ai chịu đọc.
Nhà Medici lặp lại sai lầm
Một thế kỷ sau, nhà Medici rút được bài học, ít nhất là dưới thời Cosimo. Ông dặn các chi nhánh thận trọng khi cho vua chúa vay, giữ khoản vay trong tầm kiểm soát.
Nhưng các đời sau lỏng tay. Chi nhánh London cho vua Edward đệ tứ vay những khoản lớn trong thời nước Anh nội chiến giữa các dòng họ. Chi nhánh Bruges cho vị công tước xứ Bourgogne vay để đánh trận.
Vị công tước tử trận, nhà vua thì trả chậm và trả thiếu. Hai chi nhánh ôm nợ xấu, góp phần làm cả ngân hàng Medici suy yếu trước khi sụp hẳn.
Có điều đáng để ý là người quản lý chi nhánh thường có động lực cho vua chúa vay, vì nó mang lại uy tín và quan hệ cho chính họ, trong khi rủi ro cuối cùng lại do nhà Medici ở Florence gánh.
Nhà Fugger và những lần vương triều Tây Ban Nha vỡ nợ
Thế kỷ mười sáu, nhà Fugger là chủ nợ lớn nhất của nhà Habsburg, dòng họ cai trị cả Tây Ban Nha lẫn nhiều vùng ở Trung Âu. Vàng bạc từ châu Mỹ chảy về Tây Ban Nha, và ai cũng tưởng vương triều này không bao giờ thiếu tiền.
Nhưng chiến tranh của nhà Habsburg còn tốn hơn số bạc chở về. Trong nửa sau thế kỷ mười sáu, vương triều Tây Ban Nha nhiều lần tuyên bố không trả được nợ đúng hạn, buộc các chủ nợ phải đổi nợ cũ lấy giấy nợ mới với điều kiện kém hơn.
Mỗi lần như vậy, nhà Fugger lại mất một phần lớn của cải. Dưới thời người cháu Anton và các đời sau, gia tộc dần rút khỏi nghề ngân hàng lớn và chuyển sang giữ đất đai.
Các nhà băng ở Genova thế chỗ nhà Fugger làm chủ nợ của Tây Ban Nha, với những cách bảo vệ mình khéo hơn. Nhưng không ai thực sự an toàn khi con nợ là người làm ra luật.
Bài học về món nợ của kẻ mạnh
Bài học đầu tiên: cho người mạnh hơn mình vay là chấp nhận rằng khi họ không trả, mình gần như không đòi được. Lãi cao chính là cái giá của rủi ro ấy, và nhiều khi lãi cao chưa đủ bù.
Bài học thứ hai: đừng để một con nợ chiếm phần quá lớn trong tài sản của mình. Nhà Bardi, Peruzzi, Medici, Fugger đều đổ ở chỗ để quá nhiều trứng vào một giỏ mang vương miện.
Bài học thứ ba gần với đời thường hơn ta tưởng. Một cơ sở nhỏ bán chịu cho một khách hàng lớn, quyền thế, rồi khách ấy trả chậm, trả thiếu, đó là cùng một câu chuyện ở quy mô nhỏ.
Mình không khuyên bạn đừng bao giờ bán chịu hay cho vay, mà chỉ nhắc một câu hỏi các nhà băng xưa lẽ ra nên tự hỏi: nếu người này không trả, mình có đủ sức đòi không, và nếu không đòi được, mình có còn đứng vững không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cho vua chúa vay lại hấp dẫn các nhà băng?
Vì các khoản vay lớn thường kèm lãi cao và những đặc quyền như độc quyền buôn bán, quyền thu thuế hay khai thác mỏ. Quan hệ với triều đình cũng mang lại uy tín và cơ hội làm ăn khác.
Nhà Bardi và Peruzzi là ai?
Đó là hai nhà băng lớn của Florence thế kỷ mười bốn, có chi nhánh khắp châu Âu. Họ sụp đổ vào thập niên bốn mươi của thế kỷ ấy, trong đó món nợ không được trả của vua Anh là một nguyên nhân quan trọng.
Vương triều Tây Ban Nha vỡ nợ ảnh hưởng tới nhà Fugger thế nào?
Mỗi lần vương triều tuyên bố không trả nợ đúng hạn, nhà Fugger phải chấp nhận đổi nợ với điều kiện bất lợi và mất một phần lớn tài sản. Lâu dần gia tộc rút khỏi nghề ngân hàng lớn.
Vì sao không kiện được nhà vua đòi nợ?
Thời ấy nhà vua là người đứng trên luật pháp của chính vương quốc mình, toà án là toà án của nhà vua. Người cho vay chỉ có thể thương lượng, ngừng cho vay tiếp, hoặc chấp nhận mất.
Bài học này áp dụng gì cho người làm ăn nhỏ?
Đừng để một khách hàng hay một con nợ lớn chiếm phần quá lớn trong tài sản của mình, nhất là khi họ mạnh hơn mình và mình khó đòi nợ. Bán chịu cho khách lớn cũng cần giới hạn rõ ràng.
