Câu chuyện Nathan Rothschild biết tin trận Waterloo trước cả chính phủ Anh, giả vờ bán tháo để thị trường hoảng loạn rồi mua lại rẻ và kiếm bộn, phần lớn là giai thoại. Lời đồn này xuất hiện nhiều năm sau sự kiện, được thêm thắt dần, và các sử gia nghiêm túc cho rằng ông có tin sớm nhưng không thu được món lời khổng lồ như người ta kể.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập này hơi khác: mình không chỉ kể chuyện một tài phiệt, mà kể chuyện một lời đồn về tài phiệt. Vì nghe chuyện người giàu, cái khó nhất nhiều khi là tách được chỗ nào thật, chỗ nào người ta muốn tin là thật.
Giai thoại kể những gì?
Phiên bản phổ biến nhất kể rằng tháng sáu năm một nghìn tám trăm mười lăm, khi quân Anh và đồng minh đánh bại Napoléon ở Waterloo, Nathan Rothschild ở London nhận tin trước mọi người nhờ người đưa tin riêng, có bản còn nói là nhờ chim bồ câu.
Ông tới sàn giao dịch, đứng tựa vào cây cột quen thuộc, mặt buồn rầu và bán ra trái phiếu chính phủ. Ai cũng nghĩ Rothschild biết tin quân Anh thua, nên đổ xô bán theo, giá rơi thê thảm.
Đúng lúc đáy, người của ông lặng lẽ mua vào thật nhiều. Khi tin thắng trận chính thức về tới, giá vọt lên, và nhà Rothschild được kể là đã kiếm được một khoản không tưởng chỉ trong một ngày.
Câu chuyện có đủ thứ để người ta thích kể: bí mật, mưu mẹo, một kẻ giàu lừa được cả thị trường. Chính vì nó quá hay mà ta nên nghi.
Lời đồn này bắt nguồn từ đâu?
Các nhà nghiên cứu lần ngược thì thấy những bản kể đầy kịch tính nhất xuất hiện khá muộn, vài chục năm sau trận đánh. Một trong những nguồn được nhắc nhiều là một cuốn sách mỏng in ở Pháp vào giữa thế kỷ mười chín, viết với giọng công kích nhà Rothschild.
Mỗi lần được kể lại, câu chuyện lại thêm chi tiết: có người đưa tin cưỡi ngựa phi suốt đêm, có thuyền vượt biển trong bão, có Nathan đích thân có mặt ở chiến trường. Những chi tiết đó không có trong các tài liệu cùng thời.
Đến thế kỷ hai mươi, giai thoại bị dùng trong tuyên truyền bài Do Thái, kể cả một bộ phim của Đức Quốc xã. Từ một lời đồn về một nhà băng, nó trở thành công cụ để vu cho cả một dân tộc.
Đây là chỗ cần nói thẳng: kể giai thoại này mà không nói rõ nguồn gốc của nó là vô tình tiếp tay cho một định kiến đã gây ra nhiều đau thương.
Sử gia ghi nhận điều gì?
Điều có cơ sở là nhà Rothschild có mạng lưới người đưa tin nhanh hơn nhiều người khác, và nhiều khả năng Nathan biết kết quả trận đánh sớm hơn phần lớn thị trường.
Nhưng công việc chính của Nathan trong những năm chiến tranh không phải đầu cơ trái phiếu. Ông được chính phủ Anh giao gom vàng và tiền xu khắp lục địa để chuyển cho quân đội của Wellington và các đồng minh. Đó là một hợp đồng rất lớn và rất lời.
Theo một số nhà nghiên cứu lịch sử nhà Rothschild, chiến tranh kết thúc nhanh sau Waterloo thậm chí khiến ông lo ngại, vì ông đang nắm một lượng vàng lớn mà nhu cầu cho chiến sự thì đột ngột giảm.
Phần lời lớn của nhà Rothschild sau chiến tranh, theo những nghiên cứu ấy, đến từ việc mua trái phiếu chính phủ Anh trong những năm tiếp theo và giữ chúng khi giá tăng dần, chứ không phải từ một cú lừa trong một buổi sáng.
Vì sao giai thoại tài phiệt lại sống dai?
Giai thoại sống dai vì nó cho người nghe một lời giải thích gọn gàng: người giàu giàu vì một mánh khoé. Sự thật thường nhàm chán hơn nhiều, gồm hàng chục năm làm việc, hàng nghìn giao dịch nhỏ, và một chút may mắn.
Nó cũng sống dai vì đánh đúng cảm xúc. Người ta vừa ngưỡng mộ vừa nghi ngờ người giàu, nên một câu chuyện vừa khen sự khôn ngoan vừa ám chỉ sự gian xảo thì rất dễ lan.
Ngày nay, những câu chuyện kiểu ấy vẫn được dựng lên quanh các doanh nhân. Một chi tiết nhỏ có thật được thổi phồng, cắt khỏi bối cảnh, rồi chia sẻ đi chia sẻ lại cho tới khi không ai nhớ nguồn gốc.
Một người nghe tỉnh táo nên hỏi ba câu: chuyện này xuất hiện lần đầu khi nào, ai kể, và người kể được lợi gì khi kể như vậy.
Bài học thật từ chuyện Waterloo
Gạt giai thoại sang một bên, chuyện nhà Rothschild thời chiến tranh Napoléon vẫn có bài học thật. Bài học ấy là thông tin nhanh và mạng lưới tin cậy có giá trị rất lớn trong tài chính, và ai đầu tư vào hai thứ ấy sớm thì có lợi thế.
Bài học thứ hai là tiền lớn thường đến từ việc giải quyết một vấn đề khó cho người có quyền, ở đây là chuyển vàng qua một lục địa đang chiến tranh, chứ ít khi đến từ một cú đánh may rủi.
Bài học thứ ba dành cho chính người kể chuyện như mình: đem lịch sử tài phiệt ra kể thì phải cẩn thận với những câu chuyện quá hay. Nghe hay chưa chắc đã đúng.
Lần tới khi nghe một câu chuyện ông này bà nọ giàu lên sau một đêm, bạn thử tìm xem trước đêm đó họ đã làm gì trong mười năm.
Câu hỏi thường gặp
Nathan Rothschild có thật sự dùng chim bồ câu đưa tin không?
Không có bằng chứng cùng thời nào cho thấy chim bồ câu đưa tin Waterloo cho Nathan. Chi tiết này xuất hiện trong các bản kể về sau và được nhiều sử gia coi là thêm thắt.
Nhà Rothschild làm gì trong chiến tranh Napoléon?
Nathan được chính phủ Anh giao việc gom vàng và tiền xu trên lục địa châu Âu để chi trả cho quân đội Anh và các đồng minh. Nhờ mạng lưới các anh em ở nhiều nước, họ làm được việc mà người khác khó làm.
Vì sao giai thoại Waterloo bị dùng trong tuyên truyền?
Vì nó vẽ ra hình ảnh một nhà băng Do Thái lừa được cả một quốc gia. Các phong trào bài Do Thái, kể cả Đức Quốc xã, đã khai thác hình ảnh đó để kích động thù ghét.
Làm sao phân biệt giai thoại với sử liệu?
Sử liệu thường có nguồn cùng thời như thư từ, sổ sách, báo chí đương thời. Giai thoại thường xuất hiện muộn, không rõ nguồn, và càng kể càng nhiều chi tiết kịch tính.
Nhà Rothschild giàu lên nhờ đâu sau năm một nghìn tám trăm mười lăm?
Họ thu xếp các khoản vay lớn cho nhiều chính phủ, đầu tư vào trái phiếu và về sau vào đường sắt. Mạng lưới chi nhánh ở năm thành phố giúp họ làm những giao dịch mà nhà băng đơn lẻ không làm được.
