Jakob Fugger giàu lên nhờ một vòng làm ăn rất khéo: ông cho các vị chúa đất và hoàng thân thiếu tiền vay những khoản lớn, đổi lại được nhận bạc và đồng từ các mỏ của họ với giá thấp, rồi tự đứng ra khai thác, luyện và bán kim loại khắp châu Âu. Tiền cho vay biến thành quyền nắm một ngành.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình đi về Augsburg, một thành phố miền nam nước Đức, để gặp người mà người cùng thời gọi thẳng là Jakob người giàu. Ông sống cùng thời với nhà Medici lúc cuối, và theo nhiều mặt còn đi xa hơn họ.
Từ thợ dệt tới thương nhân lớn
Gia đình Fugger vốn là thợ dệt. Ông nội của Jakob dọn về Augsburg vào thế kỷ mười bốn, làm nghề dệt vải pha giữa sợi lanh và sợi bông, rồi chuyển dần sang buôn vải.
Jakob sinh năm một nghìn bốn trăm năm mươi chín, là một trong những người con nhỏ của gia đình. Ban đầu cậu được định hướng đi tu, nhưng các anh trai mất sớm, và cậu được gọi về để phụ việc buôn bán.
Cậu được gửi sang Venezia học nghề trong khu thương quán dành cho thương nhân người Đức. Ở đó cậu học kế toán ghi kép, học cách người Ý buôn bán đường xa và làm nghề tài chính.
Khi về lại Augsburg, Jakob mang theo hai thứ mà nhiều thương nhân Đức thời ấy chưa có: kỹ thuật sổ sách hiện đại và tầm nhìn rằng tiền lớn nằm ở kim loại, không nằm ở vải.
Vì sao cho vua chúa vay lại dẫn tới mỏ bạc?
Vùng Tyrol, trong dãy Alpes, có những mỏ bạc rất giàu quanh thị trấn Schwaz. Vị chúa cai quản vùng này thì tiêu xài nhiều, đánh nhau nhiều, nên luôn thiếu tiền mặt.
Nhà Fugger cho ông ta vay, và đổi lại được quyền mua bạc từ các mỏ với giá đã thoả thuận, thấp hơn giá thị trường, cho tới khi nợ được trả. Thực chất, sản lượng mỏ trở thành tài sản bảo đảm và là nguồn lời chính.
Khi vùng Tyrol về tay nhà Habsburg dưới thời Maximilian, người sau này lên làm hoàng đế, Jakob tiếp tục cho vị chủ mới vay. Ông trở thành chủ nợ thân thiết nhất của nhà Habsburg.
Ở đây có một logic đáng để ý: Jakob không cho vay chỉ để ăn lãi. Ông cho vay để đổi lấy quyền với một nguồn tài nguyên, thứ có giá trị lâu dài hơn nhiều so với một khoản lãi.
Đồng Hungary và một mạng lưới khắp châu Âu
Cuối thế kỷ mười lăm, nhà Fugger hợp tác với một gia đình kỹ sư mỏ ở vùng Hungary thời ấy, nay thuộc Slovakia, để khai thác các mỏ đồng. Họ đầu tư máy bơm, lò luyện và kỹ thuật tách bạc ra khỏi quặng đồng.
Đồng là kim loại của thời đại: đúc súng thần công, làm chuông, làm nồi niêu, làm tiền xu, và là món hàng mà các thương nhân Bồ Đào Nha chở sang châu Phi và châu Á. Ai nắm nhiều đồng thì có quyền với giá đồng.
Nhà Fugger dựng lên một mạng lưới kho hàng và đại lý từ Antwerpen tới Venezia, từ Roma tới Lisboa. Kim loại từ mỏ của họ chảy theo các con sông và đường bộ tới khắp nơi.
Đến đây, Jakob nắm gần như cả chuỗi: vốn, mỏ, lò luyện, vận chuyển và bán hàng. Đó là một trong những ví dụ sớm nhất về một tập đoàn hội nhập dọc trong lịch sử kinh doanh châu Âu.
Thông tin và sổ sách của nhà Fugger
Một đế chế trải rộng như vậy sống bằng thông tin. Nhà Fugger có mạng lưới thư từ đều đặn từ các đại lý, báo về giá cả, chiến sự, tàu bè, bệnh dịch, ai sắp lên ngôi, ai sắp phá sản.
Về sau những bản tin viết tay ấy được lưu lại thành một bộ sưu tập đồ sộ, và các sử gia coi đó như một dạng báo chí sơ khai. Biết trước người khác vài ngày thời đó có thể quyết định lời hay lỗ cả một chuyến hàng.
Jakob cũng có một người trưởng phòng kế toán nổi tiếng là tỉ mỉ, người còn để lại cả một cuốn sách ghi lại quần áo mình mặc qua từng năm. Chi tiết ấy cho thấy cái văn hoá ghi chép thấm vào mọi người trong nhà Fugger.
Sổ sách của công ty được tổng kết định kỳ để biết chính xác lời lỗ, vốn liếng, nợ phải thu. Một doanh nghiệp gia đình thế kỷ mười sáu mà làm được việc đó là rất hiếm.
Jakob người giàu để lại bài học gì?
Jakob mất năm một nghìn năm trăm hai mươi lăm. Ông được nhiều nhà nghiên cứu xếp vào hàng những người giàu nhất lịch sử châu Âu, dù con số cụ thể thì mỗi người ước tính một kiểu, nên mình không nêu.
Bài học đầu tiên là cách biến khoản cho vay thành quyền với tài sản thật. Người nắm tài nguyên, nắm khâu sản xuất thì đứng vững hơn người chỉ ăn lãi trên giấy.
Bài học thứ hai đến từ chính mặt trái của nó. Chủ nợ lớn nhất của vua chúa cũng là người bị trói chặt nhất vào số phận của vua chúa. Đời sau của nhà Fugger đã trả giá khi vương triều Tây Ban Nha liên tục tuyên bố không trả được nợ, chuyện mình sẽ kể ở một tập khác.
Tên Fugger vẫn còn trên một khu nhà ở giá rẻ ở Augsburg mà Jakob lập ra, nay đã hơn năm trăm năm. Bạn có tò mò vì sao một người cho vay khó tính như vậy lại xây nhà cho người nghèo không? Đó sẽ là một tập riêng.
Câu hỏi thường gặp
Jakob Fugger sống vào thời nào?
Ông sinh năm một nghìn bốn trăm năm mươi chín và mất năm một nghìn năm trăm hai mươi lăm. Đó là thời cuối Trung cổ chuyển sang thời Phục hưng ở châu Âu, cùng lúc với những chuyến đi biển lớn.
Gia tộc Fugger ở đâu?
Gia tộc Fugger gắn với thành phố Augsburg ở miền nam nước Đức ngày nay. Từ đây họ mở đại lý và kho hàng ra nhiều thành phố lớn ở châu Âu.
Vì sao Jakob Fugger được gọi là người giàu?
Vì ông tích luỹ được một khối tài sản khổng lồ từ ngân hàng, mỏ bạc và mỏ đồng, đến mức chính người cùng thời gắn biệt danh ấy vào tên ông. Các nhà nghiên cứu vẫn xếp ông vào hàng giàu nhất châu Âu mọi thời.
Mỏ bạc Schwaz nằm ở đâu?
Schwaz là một thị trấn ở vùng Tyrol thuộc nước Áo ngày nay. Vào thế kỷ mười lăm và mười sáu, các mỏ quanh đó là một trong những nguồn bạc lớn nhất châu Âu.
Người kế nghiệp Jakob Fugger là ai?
Jakob không có con, nên người cháu Anton Fugger lên nắm công ty sau khi ông mất. Dưới thời Anton, gia tộc vẫn còn rất giàu nhưng ngày càng vướng vào các khoản nợ khó đòi của nhà Habsburg.
