Ngân hàng Medici phủ được khắp châu Âu vì nó không phải một khối duy nhất, mà là một chùm công ty hợp danh: mỗi chi nhánh ở Roma, Venezia, Genève, Bruges hay London là một công ty riêng, người quản lý tại chỗ góp vốn và chia lời, còn nhà Medici ở Florence nắm phần lớn và giữ quyền quyết định. Một chi nhánh đổ thì không kéo sập tất cả.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập này mình rời nước Mỹ, quay ngược về Florence của thế kỷ mười lăm, nơi một gia đình buôn len và đổi tiền trở thành nhà băng lớn nhất châu Âu thời ấy. Mình sẽ nói về cách họ làm, chứ không chỉ về những bức tranh họ đặt vẽ.
Nhà Medici bắt đầu làm ngân hàng từ khi nào?
Người đặt nền móng là Giovanni di Bicci de Medici. Cuối thế kỷ mười bốn, khoảng năm một nghìn ba trăm chín mươi bảy, ông đưa cơ sở kinh doanh chính của mình về Florence, và các sử gia thường lấy mốc ấy làm năm ra đời của ngân hàng Medici.
Florence lúc đó là một thành bang giàu nhờ ngành len dạ. Các thương nhân cần đổi tiền, chuyển tiền đi xa, vay vốn mua nguyên liệu. Nghề ngân hàng mọc lên quanh những nhu cầu rất đời thường ấy.
Giovanni không phải người ồn ào. Ông được nhớ tới như một người thận trọng, khuyên con cháu đừng phô trương và tránh xa những cuộc tranh giành ở toà thị chính.
Lời khuyên ấy có lý do. Ở một thành bang nhỏ đầy phe phái, kẻ giàu mà lộ mặt quá thì dễ thành cái đích cho người khác nhắm vào.
Vì sao làm nhà băng cho giáo hoàng lại béo bở?
Mối làm ăn lớn nhất của nhà Medici là làm nhà băng cho giáo triều Roma. Giáo hội thu tiền từ khắp châu Âu, từ thuế thập phân tới phí bổ nhiệm, và cần một người chuyển số tiền ấy về Roma an toàn.
Thay vì chở rương vàng qua những con đường đầy cướp, tiền được gửi ở chi nhánh Medici tại một nơi xa, rồi được chi trả ở Roma bằng giấy tờ. Nhà Medici giữ một khối tiền gửi khổng lồ trong tay và hưởng lợi từ dòng tiền ấy.
Quan hệ với giáo triều cũng mang lại uy tín. Một nhà băng mà giáo hoàng tin thì thương nhân khắp nơi cũng tin theo.
Nhưng mối lợi nào cũng có rủi ro. Khi một giáo hoàng mới lên mà không ưa nhà Medici, mối làm ăn có thể chuyển sang tay nhà băng khác, và điều đó đã từng xảy ra.
Mỗi chi nhánh là một công ty riêng
Điểm mà các nhà nghiên cứu lịch sử kinh doanh rất thích ở ngân hàng Medici là cấu trúc của nó. Công ty chính ở Florence đứng ra góp phần lớn vốn vào từng chi nhánh, còn người quản lý chi nhánh góp một phần nhỏ và được chia lời theo phần ấy.
Người quản lý vì thế không phải người làm công thuần tuý. Họ có tiền của chính mình trong đó, nên có động lực làm ăn cẩn thận. Đổi lại, họ phải gửi sổ sách về Florence đều đặn để nhà Medici kiểm tra.
Vì mỗi chi nhánh là một hợp đồng hợp danh riêng, khoản lỗ của chi nhánh này về nguyên tắc không tự động đổ sang chi nhánh khác. Nhiều người ví cấu trúc ấy như một dạng công ty mẹ và công ty con rất sớm.
Nhà Medici cũng dùng sổ kế toán ghi kép, mỗi khoản tiền ghi ở hai bên nợ và có, một kỹ thuật mà các thương nhân Ý thời ấy đã thành thạo. Sổ sách rõ ràng là điều kiện để quản lý từ xa.
Hối phiếu và luật cấm cho vay lấy lãi
Giáo hội thời ấy cấm cho vay lấy lãi, coi đó là tội. Vậy một nhà băng kiếm lời bằng cách nào mà không phạm điều cấm?
Câu trả lời nằm ở hối phiếu. Một thương nhân ở Florence đưa tiền cho nhà Medici, nhận một tờ giấy cho phép lĩnh một khoản bằng đồng tiền khác ở Bruges sau vài tháng. Tỷ giá ghi trên giấy đã tính sẵn phần có lợi cho nhà băng.
Về hình thức, đó là một giao dịch đổi tiền, không phải cho vay. Về thực chất, khoảng thời gian chờ và chênh lệch tỷ giá chính là phần lời. Các nhà thần học thời ấy tranh luận khá nhiều về việc này có hợp lẽ hay không.
Bạn thấy đấy, luật lệ thay đổi cách người ta làm ăn chứ không xoá được nhu cầu làm ăn. Khi một con đường bị cấm, dòng tiền sẽ tìm một con đường vòng hợp lệ hơn.
Vì sao ngân hàng Medici sụp đổ?
Sau thời của Cosimo, người cháu nổi tiếng là Lorenzo được mệnh danh là người hào hoa, nhưng ông say mê chính trị và nghệ thuật hơn sổ sách. Việc quản lý chi nhánh lỏng dần.
Một số chi nhánh cho vua chúa vay những khoản lớn. Chi nhánh London cho nhà vua Anh vay trong thời nội chiến giữa các dòng họ, chi nhánh Bruges cho vị công tước xứ Bourgogne vay. Vua chúa thì hay quên trả nợ, và không có toà nào bắt được vua trả.
Đến năm một nghìn bốn trăm chín mươi tư, nhà Medici bị đuổi khỏi Florence trong một cơn biến động chính trị, và ngân hàng của họ sụp đổ hẳn. Gia tộc sau này còn quay lại nắm quyền, nhưng nhà băng thì không còn nữa.
Bài học còn nguyên giá trị: một cấu trúc khéo không cứu được một doanh nghiệp khi người đứng đầu thôi chăm chút và khi khoản vay lớn nhất rơi vào tay người mạnh hơn mình. Bạn có đang cho ai đó vay mà mình không đủ sức đòi không?
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng Medici tồn tại bao lâu?
Ngân hàng được tính từ khoảng năm một nghìn ba trăm chín mươi bảy tới năm một nghìn bốn trăm chín mươi tư, tức gần một trăm năm. Nó sụp đổ cùng lúc gia tộc bị trục xuất khỏi Florence.
Ngân hàng Medici có những chi nhánh nào?
Vào thời thịnh, ngân hàng có chi nhánh ở Roma, Venezia, Milano, Pisa, Genève, Avignon, Bruges và London. Danh sách thay đổi theo từng giai đoạn, có chi nhánh mở rồi đóng.
Hối phiếu thời Trung cổ là gì?
Đó là tờ giấy cho phép người cầm nhận một khoản tiền ở thành phố khác, thường bằng một đồng tiền khác và sau một thời gian. Nó giúp chuyển tiền đi xa mà không phải chở vàng bạc, đồng thời cho phép nhà băng kiếm lời qua tỷ giá.
Nhà Medici có phát minh ra kế toán kép không?
Không. Sổ kế toán ghi kép đã được các thương nhân Ý dùng trước đó. Nhà Medici là những người dùng nó rất giỏi để quản lý một mạng chi nhánh trải rộng.
Ai là người sáng lập ngân hàng Medici?
Người sáng lập là Giovanni di Bicci de Medici, cha của Cosimo. Ông xây nền móng, còn Cosimo là người đưa ngân hàng và gia tộc lên đỉnh cao.
