Cosimo de Medici cầm quyền Florence suốt khoảng ba mươi năm mà gần như không ngồi lâu ở ghế nào, vì quyền của ông nằm ở mạng lưới ơn nghĩa, ở việc người của ông nắm danh sách ai được bầu, và ở túi tiền mà thành bang cần mỗi khi có chiến tranh. Ông sống kín đáo đến mức dân thành gọi ông bằng tên chứ không bằng tước.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập trước mình kể ngân hàng Medici vận hành thế nào. Tập này là chuyện người đã đưa ngân hàng ấy lên đỉnh cao, rồi biến tiền thành quyền lực theo một cách rất khác các ông vua cùng thời.
Từ nhà băng thận trọng tới kẻ thù của phe cầm quyền
Cosimo sinh năm một nghìn ba trăm tám mươi chín và dần nắm ngân hàng gia đình từ những năm hai mươi của thế kỷ mười lăm, khi cha ông lui về. Ông giỏi buôn bán, đọc nhiều sách và rất biết giữ ý.
Florence lúc ấy là một nước cộng hoà, ít nhất là trên giấy. Quyền thật nằm trong tay vài gia tộc lớn, và phe đang thắng thế khi đó do nhà Albizzi cầm đầu.
Nhà Medici càng giàu, càng có nhiều người được họ cho vay hay giúp đỡ, thì phe Albizzi càng lo. Một nhà băng có cả thành phố nợ ơn là một mối đe doạ chính trị, dù ông ta chưa giữ chức gì.
Năm một nghìn bốn trăm ba mươi ba, Cosimo bị bắt giam trong toà thị chính. Người ta kể ông lo bị đầu độc tới mức không dám ăn, và cuối cùng bản án được đổi thành lưu đày. Nhiều sử sách cho rằng tiền đã góp phần vào sự thay đổi ấy.
Một năm lưu đày và cuộc trở về
Cosimo sang Venezia sống lưu vong. Ở đó ông không hề bị cô lập: mạng lưới chi nhánh và quan hệ làm ăn của ông vẫn chạy, và những người ở Florence chịu ơn ông vẫn ngóng ông về.
Trong khi đó, phe Albizzi cai trị không khéo, chiến sự tốn kém, ngân khố thiếu hụt. Một thành bang cần vay tiền mà lại đuổi nhà băng lớn nhất đi thì tự làm khó mình.
Chỉ khoảng một năm sau, năm một nghìn bốn trăm ba mươi bốn, một hội đồng mới có nhiều người thân Medici được chọn ra. Cosimo được gọi về trong vinh dự, còn những kẻ từng đuổi ông thì đến lượt phải ra đi.
Câu chuyện cho thấy một điều: người có mạng lưới quan hệ rộng và giữ chữ tín thì rất khó bị loại hẳn, vì những người cần họ sẽ tự kéo họ quay lại.
Cầm quyền mà không cần chức vụ
Sau khi trở về, Cosimo hiếm khi giữ chức vụ cao, và nếu có thì chỉ trong thời gian ngắn theo luật lệ của thành bang. Ông để nguyên các thể chế cộng hoà, các cuộc bầu chọn vẫn diễn ra.
Cái khác là những người lo việc chọn tên bỏ vào túi bốc thăm chức vụ đều là người tin cậy của ông. Ai ra làm quan, ai bị loại, phần lớn đã được sắp từ trước.
Ông còn dùng ngân hàng như một công cụ chính trị: cho đồng minh vay dễ, gia hạn nợ cho người trung thành. Người ta kể rằng ông có thể làm khó kẻ thù bằng cách đánh thuế nặng hoặc đòi nợ đúng lúc.
Cosimo sống giản dị ngoài mặt, mặc đồ không phô trương, đi lại không rầm rộ. Ông hiểu rằng dân một thành phố cộng hoà ghét vua, nên ông không bao giờ tỏ ra là vua.
Tiền đặt vào nghệ thuật và tri thức
Cosimo bỏ ra rất nhiều tiền để xây dựng lại nhà thờ, dựng tu viện, lập thư viện. Ông tài trợ việc xây lại tu viện San Marco, có cả một thư viện mà các học giả được vào đọc, và cho xây dinh thự của gia đình ở trung tâm thành phố.
Ông bảo trợ nhiều nghệ sĩ và học giả, trong đó có người được ông nuôi để dịch các tác phẩm của Platon từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Latin. Nhờ vậy Florence thành một trung tâm học thuật của thời Phục hưng.
Có người nói ông xây nhiều để chuộc lỗi, vì nghề cho vay vẫn bị coi là đáng ngờ trước mắt giáo hội. Có người nói ông xây để khẳng định gia tộc. Có lẽ cả hai đều đúng một phần.
Khi ông mất năm một nghìn bốn trăm sáu mươi tư, thành phố khắc cho ông danh hiệu cha của tổ quốc. Một danh hiệu như thế cho một nhà băng nói lên rất nhiều về sức mạnh của tiền đặt đúng chỗ.
Bài học về quyền lực kín đáo
Cosimo là ví dụ sớm và rõ nhất về thứ mà ngày nay người ta gọi là quyền lực mềm của giới tài phiệt. Không cần ngai vàng, không cần quân đội riêng, chỉ cần ơn nghĩa, sổ nợ và những người tin cậy đặt đúng chỗ.
Từ góc làm ăn, ta học được giá trị của mạng lưới và sự kín đáo. Người khoe giàu tạo ra kẻ thù, người giúp đỡ nhiều tạo ra đồng minh.
Nhưng từ góc xã hội, câu chuyện này cũng đáng lo. Một nền cộng hoà mà các cuộc bầu chọn vẫn diễn ra nhưng kết quả đã được sắp sẵn bởi người có tiền thì chỉ còn là cộng hoà trên giấy.
Các đời con cháu sau của Cosimo không giữ được sự kín đáo ấy, và có lúc bị cả thành phố nổi dậy đuổi đi. Bạn nghĩ sao, quyền lực đến từ ơn nghĩa có bền hơn quyền lực đến từ chức vụ không?
Câu hỏi thường gặp
Cosimo de Medici sống vào thời nào?
Ông sinh năm một nghìn ba trăm tám mươi chín và mất năm một nghìn bốn trăm sáu mươi tư. Thời ông nắm quyền là giai đoạn Florence bước vào đỉnh cao của thời Phục hưng.
Vì sao Cosimo bị lưu đày?
Phe cầm quyền do nhà Albizzi đứng đầu lo ngại ảnh hưởng ngày càng lớn của nhà Medici, nên bắt giam ông năm một nghìn bốn trăm ba mươi ba. Bản án cuối cùng là lưu đày, và ông sang sống ở Venezia.
Danh hiệu cha của tổ quốc có nghĩa là gì?
Đó là danh hiệu tôn vinh mà thành Florence dành cho Cosimo sau khi ông mất, ghi nhận vai trò của ông với thành phố. Danh hiệu này có gốc từ truyền thống La Mã cổ đại.
Cosimo có làm vua Florence không?
Không. Florence thời ấy vẫn là nước cộng hoà trên danh nghĩa và Cosimo không mang tước vua. Phải tới thế kỷ mười sáu, một nhánh nhà Medici mới được phong tước đại công tước xứ Toscana.
Cosimo có quan hệ gì với Lorenzo de Medici?
Lorenzo là cháu nội của Cosimo. Lorenzo nổi tiếng là người bảo trợ nghệ thuật lớn, nhưng dưới thời ông, ngân hàng của gia đình bắt đầu đi xuống.
