Nhà Rothschild trở thành gia tộc ngân hàng lớn nhất châu Âu thế kỷ mười chín vì người cha đã đặt năm người con trai vào năm thành phố, Frankfurt, Wien, London, Napoli và Paris, và giữ cho cả năm làm ăn như một khối. Một khoản tiền có thể đi từ nước này sang nước kia bằng thư giữa anh em, không cần chở vàng qua biên giới.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Cái tên Rothschild đã sinh ra không ít thuyết âm mưu, và mình sẽ không đi theo con đường ấy. Tập này mình chỉ kể những gì sử gia ghi nhận chắc chắn: một gia đình đi lên từ khu phố bị rào lại, và cách họ dựng mạng lưới của mình.
Người cha ở khu phố Do Thái Frankfurt
Mayer Amschel Rothschild sinh năm một nghìn bảy trăm bốn mươi tư ở Frankfurt, trong khu phố dành riêng cho người Do Thái, một con phố hẹp bị đóng cổng ban đêm. Người Do Thái thời ấy bị cấm làm nhiều nghề và chịu đủ thứ luật lệ hạn chế.
Ông bắt đầu bằng nghề buôn tiền xu cổ và huy chương cho giới sưu tầm. Một khách hàng quan trọng là vị thân vương cai quản vùng Hessen-Kassel, một trong những người giàu nhất nước Đức thời đó.
Từ chỗ bán tiền cổ, Mayer dần được giao làm những việc tài chính cho vị thân vương: thu tiền, chuyển tiền, đầu tư. Đó là bước chuyển từ người buôn nhỏ sang người làm nghề ngân hàng.
Có rất nhiều giai thoại tô vẽ về chuyện Mayer cất giấu tài sản cho vị thân vương thời chiến tranh với Napoléon. Các sử gia cho rằng phần lớn là phóng đại, dù quan hệ tin cậy giữa hai bên là có thật.
Vì sao lại gửi các con tới năm thành phố?
Mayer có năm người con trai. Người cả ở lại Frankfurt giữ cơ sở gốc. Nathan sang Anh, ban đầu làm buôn vải ở Manchester rồi chuyển về London làm ngân hàng. Salomon tới Wien, Carl tới Napoli, và người út James tới Paris.
Châu Âu thời ấy chia thành nhiều nước, mỗi nước một đồng tiền, một luật lệ, và chiến tranh liên miên. Một nhà băng chỉ ở một nơi thì bị kẹt trong biên giới nước đó.
Năm anh em ở năm nơi có thể chuyển tiền cho nhau bằng giấy tờ, bù trừ khoản nợ giữa các chi nhánh, và cho các chính phủ khác nhau vay trong cùng lúc. Một khoản cần chi ở Tây Ban Nha có thể được thu xếp từ London rồi thanh toán qua Paris.
Họ thường viết thư cho nhau bằng thứ tiếng Đức của người Do Thái, chép bằng mẫu tự Hebrew. Người ngoài chặn được thư cũng khó mà đọc ra.
Lời dặn đoàn kết của người cha
Mayer mất năm một nghìn tám trăm mười hai. Trong di chúc và những lời dặn, ông nhấn mạnh rằng năm anh em phải làm ăn chung, không chia rẽ, giữ việc kinh doanh trong dòng nam của gia đình.
Về sau, khi gia tộc được triều đình Áo phong tước, huy hiệu của họ có hình năm mũi tên buộc chung, tượng trưng cho năm người con. Hình ảnh ấy gợi lại câu chuyện ngụ ngôn quen thuộc: một mũi tên dễ bẻ, một bó tên thì không.
Các anh em thường xuyên trao đổi, chia lời theo thoả thuận chung, và cứu nhau khi một chi nhánh gặp khó. Sự đoàn kết đó chính là lợi thế mà các nhà băng đơn lẻ không có.
Mình sẽ có một tập riêng nói về cách nhà Rothschild giữ của qua nhiều đời, kể cả những cuộc hôn nhân trong họ mà ngày nay nghe khá lạ tai.
Nhà Rothschild cho các chính phủ vay như thế nào?
Thế kỷ mười chín là thời các nhà nước châu Âu vay nợ rất nhiều, để đánh nhau, để xây đường sắt, để trả nợ cũ. Họ phát hành trái phiếu, tức giấy nợ có lãi, và cần người bán số giấy ấy cho nhà đầu tư.
Nhà Rothschild đứng ra nhận cả lô trái phiếu của một chính phủ rồi bán lại cho nhà đầu tư ở nhiều nước. Nhờ mạng lưới năm nơi, họ bán được nhanh hơn và rộng hơn đối thủ.
Họ cũng đầu tư vào đường sắt, một ngành mới cần vốn khổng lồ. Chi nhánh Paris tham gia xây đường sắt ở Pháp, chi nhánh Wien góp vốn cho một tuyến đường sắt lớn ở Áo.
Quan hệ thân thiết với các chính phủ mang lại cả lợi lẫn tiếng xấu. Người ta bắt đầu thêu dệt rằng nhà Rothschild điều khiển chiến tranh và chính trường, những chuyện mà sử gia nghiêm túc không chứng minh được và thường gắn với định kiến bài Do Thái.
Mạng lưới gia đình có còn ý nghĩa hôm nay?
Câu chuyện nhà Rothschild cho thấy một lợi thế rất cổ: tin nhau. Giao dịch giữa anh em ruột không cần hợp đồng dày, không cần kiểm tra lại từng chữ, nên nhanh hơn hẳn giao dịch giữa người lạ.
Nhiều gia đình buôn bán người Hoa ở Đông Nam Á, kể cả ở Chợ Lớn, cũng dựa vào mạng lưới họ hàng và đồng hương trải ra nhiều nước theo cách tương tự.
Mặt trái là mạng lưới gia đình rất khó mở cho người ngoài tài năng, và khi anh em bất hoà thì cả mạng lưới lung lay. Nhà Rothschild giữ được lâu chính vì họ đầu tư rất nhiều công sức vào việc giữ hoà khí.
Bạn thử nghĩ xem, trong việc làm ăn của mình, có ai mà bạn tin tới mức không cần giấy tờ không, và nếu có, bạn đã làm gì để giữ được niềm tin ấy?
Câu hỏi thường gặp
Ai là người sáng lập gia tộc ngân hàng Rothschild?
Người sáng lập là Mayer Amschel Rothschild ở Frankfurt, sinh năm một nghìn bảy trăm bốn mươi tư và mất năm một nghìn tám trăm mười hai. Năm người con trai của ông mở rộng việc kinh doanh ra năm thành phố lớn.
Năm người con nhà Rothschild ở những thành phố nào?
Họ ở Frankfurt, Wien, London, Napoli và Paris. Nathan ở London và James ở Paris thường được nhắc tới nhiều nhất vì hai chi nhánh này lớn mạnh nhất.
Biểu tượng năm mũi tên của nhà Rothschild nghĩa là gì?
Năm mũi tên buộc chung tượng trưng cho năm người con trai đoàn kết làm ăn. Hình ảnh này nằm trên huy hiệu của gia tộc sau khi họ được phong tước ở Áo.
Nhà Rothschild kiếm tiền chủ yếu bằng gì?
Họ kiếm tiền từ việc thu xếp và bán trái phiếu cho các chính phủ, chuyển tiền và đổi tiền giữa các nước, và đầu tư vào những ngành mới như đường sắt. Mạng lưới năm chi nhánh là lợi thế lớn nhất.
Có nên tin các thuyết âm mưu về nhà Rothschild không?
Không. Phần lớn các thuyết ấy không có bằng chứng và thường bắt nguồn từ định kiến bài Do Thái. Lịch sử nghiêm túc ghi nhận họ là một gia tộc ngân hàng rất lớn, không phải người điều khiển cả thế giới.
