Nhà Mitsui đi lên từ tiệm vải Echigoya ở thành Edo, nay là Tokyo, nhờ phá luật chơi của nghề bán vải thời ấy: thay vì mang hàng tới nhà khách giàu, bán chịu và mặc cả rồi thu tiền vào cuối năm, Echigoya bán ngay tại tiệm, giá niêm yết sẵn, trả tiền mặt, và cắt vải theo khúc nhỏ cho bất cứ ai cần.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình sang Nhật Bản thế kỷ mười bảy để kể về một trong những gia tộc kinh doanh lâu đời nhất châu Á. Câu chuyện bắt đầu không phải bằng nhà máy hay ngân hàng, mà bằng một cách bán vải.
Mitsui Takatoshi là ai?
Mitsui Takatoshi sinh năm một nghìn sáu trăm hai mươi hai ở Matsusaka, một thị trấn thương mại thuộc vùng Ise. Gia đình ông vốn có gốc võ sĩ, nhưng đã chuyển sang làm nghề buôn bán, nấu rượu và cầm đồ.
Thời trẻ, ông lên Edo phụ việc tiệm vải của anh trai và học nghề ở đó nhiều năm. Rồi ông về quê lo việc gia đình, chờ đợi tới tận khi ngoài năm mươi tuổi mới tự mở tiệm của mình ở Edo.
Năm một nghìn sáu trăm bảy mươi ba, tiệm Echigoya ra đời. Takatoshi điều hành từ Kyoto, nơi mua vải lụa đẹp, còn các con trai lo tiệm ở Edo, nơi đông người mua.
Mình muốn bạn để ý chi tiết tuổi tác: ông khởi nghiệp lớn khi đã qua nửa đời người, nhưng mang theo cả mấy chục năm hiểu nghề.
Nghề bán vải ở Edo thời ấy vận hành ra sao?
Các tiệm vải lớn thời ấy phục vụ chủ yếu giới võ sĩ và nhà giàu. Người bán mang mẫu tới tận nhà khách, khách chọn rồi ghi sổ nợ. Tiền thường được thu vào dịp lễ hoặc cuối năm.
Giá cả thì tuỳ người, tuỳ lúc. Khách quen, khách quyền thế được giá khác, khách lạ trả giá khác. Mặc cả là chuyện bình thường, và người bán phải đội giá lên để bù cho rủi ro khách không trả nợ.
Cách làm ấy có hai cái hại. Tiệm bị kẹt vốn rất nhiều vì nợ chưa thu, và người dân thường gần như không mua được vải đẹp, vì tiệm không thèm bán cho họ.
Edo lúc ấy là một trong những thành phố đông dân nhất thế giới, đầy thợ thủ công, người buôn bán nhỏ và gia nhân. Một lượng khách khổng lồ đứng ngoài cửa mà các tiệm vải lớn không nhìn thấy.
Giá niêm yết, trả tiền mặt và cắt vải theo khúc
Echigoya làm ngược lại tất cả. Khách tới tận tiệm, giá được định sẵn và như nhau với mọi người, không mặc cả, trả tiền mặt ngay. Người Nhật thời ấy có một câu khẩu hiệu gói ý này, đại ý là tiền mặt, không đội giá.
Vì không phải bán chịu, tiệm thu tiền về ngay, quay vòng vốn nhanh, nên có thể bán rẻ hơn mà vẫn lời. Vì giá như nhau, khách thường dân không sợ bị chặt chém.
Tiệm còn bán vải theo từng khúc nhỏ thay vì bắt mua cả xấp lớn, và có thợ may lấy ngay cho khách cần gấp. Một người làm công chỉ có ít tiền cũng mua được đủ vải cho một tấm áo.
Người ta còn kể rằng những ngày mưa, Echigoya cho khách mượn ô có in dấu hiệu của tiệm. Khắp phố thấy ô của tiệm đi lại, một cách quảng cáo rất khéo của thế kỷ mười bảy.
Từ tiệm vải sang đổi tiền và chuyển tiền
Tiền mặt thu về nhiều, Mitsui mở thêm nghề đổi tiền. Nhật Bản thời ấy dùng song song tiền vàng ở phía đông và tiền bạc ở phía tây, nên việc đổi và chuyển tiền giữa Edo với vùng Osaka, Kyoto là một nhu cầu thường xuyên.
Nhà Mitsui được chính quyền Mạc phủ giao việc chuyển các khoản tiền của nhà nước giữa các vùng. Họ được giữ tiền một thời gian trước khi phải nộp, và dùng khoảng thời gian ấy để quay vòng vốn.
Như vậy, từ một tiệm bán lẻ, gia tộc đã bước sang nghề tài chính, và có quan hệ thân thiết với chính quyền. Đó là cái nền để hai thế kỷ sau, trong thời Minh Trị, Mitsui trở thành một trong những tập đoàn lớn nhất Nhật Bản.
Bản thân tiệm Echigoya cũng sống qua nhiều thế kỷ, về sau trở thành một cửa hàng bách hoá lớn ở Tokyo, mang một cái tên ghép từ chữ đầu của Mitsui và Echigoya.
Bài học từ một cách bán vải
Đổi mới của Echigoya không cần máy móc hay phát minh gì. Nó chỉ đổi người được phục vụ, từ vài nhà quyền quý sang cả một thành phố thường dân, và đổi cách thu tiền.
Một chủ tiệm ở chợ mình hôm nay có thể tự hỏi câu tương tự: mình đang bán cho ai, và có một lượng khách nào đang đứng ngoài cửa vì cách bán của mình quá khó với họ không?
Giá niêm yết cũng là một lời hứa về sự công bằng. Khi mọi người cùng trả một giá, khách bớt nghi ngờ, người bán bớt mất thời gian mặc cả, và tiệm có tiếng là thật thà.
Nhà Mitsui còn để lại một bộ gia huấn nổi tiếng để giữ cơ nghiệp qua nhiều đời, chuyện mình dành cho một tập riêng. Bạn thử nghĩ xem, trong nghề của bạn, cái gì đang là lối bán chịu và mặc cả cần được đổi?
Câu hỏi thường gặp
Tiệm Echigoya mở năm nào?
Tiệm Echigoya được Mitsui Takatoshi mở ở Edo năm một nghìn sáu trăm bảy mươi ba. Đó được coi là khởi đầu của cơ nghiệp nhà Mitsui ở thủ phủ của Mạc phủ.
Vì sao bán giá niêm yết lại là đổi mới thời ấy?
Vì các tiệm vải lớn khi đó bán chịu, giá tuỳ khách và phải mặc cả. Giá niêm yết như nhau cho mọi người, trả tiền mặt, giúp tiệm quay vòng vốn nhanh và mở cửa cho khách thường dân.
Mitsui Takatoshi mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn sáu trăm chín mươi tư. Trước khi mất, ông đã chia việc cho các con và để lại nền móng cho cả kinh doanh vải lẫn đổi tiền của gia tộc.
Nhà Mitsui làm gì ngoài bán vải?
Họ mở thêm nghề đổi tiền và chuyển tiền, được Mạc phủ giao chuyển các khoản tiền công giữa các vùng. Về sau gia tộc mở rộng sang ngân hàng, thương mại, khai mỏ và nhiều ngành khác.
Echigoya ngày nay còn không?
Tiệm Echigoya đã phát triển thành một cửa hàng bách hoá lớn ở Tokyo, tồn tại tới ngày nay. Tên của nó được ghép từ chữ đầu của Mitsui và Echigoya.
