Iwasaki Yatarō dựng nên Mitsubishi bằng cách tiếp quản đội tàu buôn của phiên Tosa đúng lúc chính quyền Minh Trị bãi bỏ các phiên, rồi biến nó thành hãng tàu tư nhân lớn nhất Nhật Bản nhờ những hợp đồng chở quân và những con tàu nhận từ nhà nước. Ông đi lên cùng nhà nước, và cũng suýt bị chính nhà nước ấy đè bẹp.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập trước là một gia tộc buôn bán có từ thế kỷ mười bảy. Tập này là một người lập nghiệp trong cơn biến động lớn nhất lịch sử Nhật Bản cận đại, khi cả một xã hội võ sĩ sụp đổ trong vài năm.
Người võ sĩ hạng thấp ở Tosa
Iwasaki Yatarō sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi lăm ở phiên Tosa, nay là tỉnh Kochi trên đảo Shikoku. Gia đình ông thuộc tầng lớp võ sĩ hạng rất thấp, gần như nông dân, nghèo và bị tầng lớp trên coi thường.
Ông học hành chăm chỉ, có thời gian lên Edo học, nhưng cuộc đời trẻ của ông khá lận đận, từng bị tù vì xích mích với quan chức địa phương.
Bước ngoặt đến khi ông được giao làm việc cho cơ quan buôn bán của phiên Tosa, có thời gian ở Nagasaki, nơi người nước ngoài buôn bán. Ở đó ông học cách mua tàu, mua súng, giao dịch với thương nhân phương Tây.
Những năm ấy ông thấy tận mắt sức mạnh của tàu hơi nước và của thương mại đường biển, thứ mà về sau ông dồn cả đời vào.
Khi các phiên bị bãi bỏ, đội tàu về tay ai?
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám, cuộc Minh Trị duy tân lật đổ Mạc phủ. Vài năm sau, chính quyền mới bãi bỏ các phiên, thay bằng các tỉnh do trung ương bổ nhiệm.
Phiên Tosa có một đội tàu buôn và nhiều món nợ. Trong cuộc chuyển giao hỗn loạn ấy, Iwasaki đứng ra tiếp quản phần kinh doanh vận tải biển của phiên, dưới những cái tên công ty đổi qua vài lần.
Khoảng năm một nghìn tám trăm bảy mươi ba, công ty mang tên Mitsubishi, nghĩa là ba viên kim cương. Biểu tượng ba hình thoi thường được giải thích là kết hợp từ gia huy của dòng họ cai trị Tosa và gia huy của nhà Iwasaki.
Tức là doanh nghiệp tư nhân này mọc lên từ tài sản của một bộ máy công cũ đang tan rã. Người đứng đúng chỗ khi bộ máy cũ chuyển giao thì có cơ hội rất lớn, dù không phải ai cũng thấy chuyện đó là công bằng.
Lớn lên cùng nhà nước Minh Trị
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi tư, khi chính phủ cần chở quân sang Đài Loan, Mitsubishi nhận chở. Chính phủ mua tàu rồi giao cho Mitsubishi vận hành, giúp hãng có ngay một đội tàu lớn.
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi bảy, trong cuộc nổi loạn Satsuma ở miền nam, Mitsubishi lại chở quân và quân nhu cho chính phủ. Những hợp đồng này mang về lợi nhuận lớn.
Chính phủ Minh Trị khi ấy muốn có một hãng tàu Nhật đủ mạnh để cạnh tranh với các hãng tàu Anh và Mỹ đang chiếm các tuyến ven biển. Mitsubishi được chọn làm con chủ bài, nhận trợ cấp và tàu.
Ở các tập sau, mình gọi những doanh nghiệp như vậy là chính thương, tức thương nhân lớn lên nhờ quan hệ chặt với chính quyền. Họ góp phần xây công nghiệp đất nước, nhưng cũng bị chỉ trích là được ưu ái.
Cuộc chiến giá vé với hãng tàu được nhà nước hậu thuẫn
Khi Mitsubishi gần như độc chiếm vận tải biển trong nước, nhiều chính khách bắt đầu lo ngại, và một số người vốn ghét Iwasaki. Đầu thập niên tám mươi của thế kỷ mười chín, một hãng tàu mới được lập ra với sự hậu thuẫn của chính phủ để cạnh tranh.
Hai bên lao vào hạ giá vé, hạ cước, chạy cùng tuyến, cùng giờ. Có những chuyến tàu gần như chở không công. Cả hai hãng đều lỗ nặng.
Iwasaki Yatarō mất năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm, khi cuộc chiến còn chưa ngã ngũ. Cùng năm đó, chính phủ đứng ra dàn xếp, hai hãng sáp nhập thành một công ty hàng hải lớn, mà về sau trở thành một trong những hãng tàu hàng đầu thế giới.
Một cuộc chiến giá không có người thắng, chỉ có hai bên kiệt sức rồi phải ngồi lại với nhau. Đó là cái kết rất quen của nhiều cuộc chiến giá trong lịch sử kinh doanh.
Mitsubishi đi tiếp ra sao và bài học là gì?
Sau khi mất ngành tàu biển vào công ty sáp nhập, em trai của Yatarō là Iwasaki Yanosuke lên nắm quyền và chuyển hướng gia tộc sang khai mỏ, đóng tàu và nhiều ngành công nghiệp khác.
Mitsubishi thuê lại rồi mua xưởng đóng tàu ở Nagasaki của nhà nước, đặt nền cho mảng đóng tàu và cơ khí về sau. Từ đó gia tộc Iwasaki dựng nên một trong những tập đoàn lớn nhất Nhật Bản trước chiến tranh.
Bài học từ Yatarō vừa sáng vừa tối. Sáng ở chỗ ông dám lao vào một ngành mới, chấp nhận rủi ro khi người khác còn do dự. Tối ở chỗ sự lớn mạnh nhờ ưu ái của nhà nước luôn mong manh, vì nhà nước có thể quay sang ưu ái người khác.
Mitsubishi về sau còn gắn với guồng máy chiến tranh của Nhật Bản, chuyện mình sẽ kể ở chuyên mục mặt tối. Bạn nghĩ sao, một doanh nghiệp lớn lên nhờ nhà nước thì nợ xã hội những gì?
Câu hỏi thường gặp
Iwasaki Yatarō sống vào thời nào?
Ông sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi lăm và mất năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm. Cuộc đời ông trải qua thời cuối Mạc phủ và những năm đầu của Minh Trị duy tân.
Tên Mitsubishi có nghĩa là gì?
Mitsubishi nghĩa là ba viên kim cương, hay ba hình thoi. Biểu tượng của công ty thường được giải thích là kết hợp gia huy của dòng họ cai trị phiên Tosa và gia huy của nhà Iwasaki.
Vì sao Mitsubishi lớn nhanh thời Minh Trị?
Vì hãng được chính phủ giao chở quân trong các chiến dịch, được giao vận hành tàu do nhà nước mua và nhận trợ cấp để cạnh tranh với hãng tàu nước ngoài. Mối quan hệ chặt với chính phủ là yếu tố then chốt.
Cuộc chiến giá vé của Mitsubishi kết thúc thế nào?
Sau mấy năm hai hãng cùng lỗ nặng, chính phủ đứng ra dàn xếp để hai bên sáp nhập thành một công ty hàng hải mới năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm. Iwasaki Yatarō đã mất trước khi việc sáp nhập hoàn tất.
Ai tiếp quản Mitsubishi sau Iwasaki Yatarō?
Em trai ông là Iwasaki Yanosuke lên nắm quyền và chuyển gia tộc sang khai mỏ, đóng tàu và công nghiệp. Về sau quyền lãnh đạo tiếp tục được truyền trong dòng họ Iwasaki cho tới sau Thế chiến thứ hai.
