Samsung khởi đầu năm một nghìn chín trăm ba mươi tám ở thành phố Daegu chỉ là một hiệu buôn nhỏ bán cá khô, rau quả và mì sợi. Người sáng lập Lee Byung-chul dựng nó thành tập đoàn bằng một nguyên tắc nhất quán: mỗi giai đoạn, làm đúng thứ mà đất nước đang thiếu và đang phải nhập, từ đường, len dạ cho tới điện tử.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình kể về người sáng lập một tập đoàn mà ở Việt Nam ai cũng biết tên. Như luật của chương trình, mình chỉ kể người đã mất và thời lập nghiệp, không bàn về những người đang điều hành hôm nay.
Một cậu con nhà địa chủ và lần thất bại đầu tiên
Lee Byung-chul sinh năm một nghìn chín trăm mười ở vùng nông thôn tỉnh Gyeongsang Nam, trong một gia đình địa chủ khá giả. Thời ấy Triều Tiên đang bị Nhật Bản cai trị.
Ông sang Tokyo học đại học nhưng bỏ dở vì bệnh. Về nước, ông dùng phần tài sản gia đình chia cho để mở một xưởng xay gạo ở thành phố cảng Masan, và đầu tư thêm vào đất đai.
Việc làm ăn ban đầu thuận lợi, nhưng ông vay nợ để mua đất quá nhiều. Khi tình hình kinh tế đổi chiều trước chiến tranh, ngân hàng siết tín dụng, và ông mất phần lớn số vốn.
Ông thường được kể lại là đã rút ra từ lần thất bại ấy một bài học: phải hiểu rõ tình hình chung trước khi vay nợ, và đừng để món nợ lớn hơn sức mình.
Hiệu buôn Samsung ở Daegu
Năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, ông mở một hiệu buôn ở Daegu, đặt tên là Samsung, nghĩa là ba ngôi sao. Ông giải thích con số ba tượng trưng cho sự lớn, nhiều và mạnh, còn ngôi sao tượng trưng cho sự trường tồn.
Hiệu buôn thu gom cá khô, rau quả của vùng rồi bán đi xa, kể cả sang vùng Mãn Châu và Bắc Kinh. Ông còn tự làm mì sợi để bán.
Đây là một cơ sở rất nhỏ, chẳng có công nghệ gì đặc biệt. Nhưng nó cho ông vốn, cho ông kinh nghiệm buôn đường dài, và cho ông một cái tên mà ông giữ suốt đời.
Rồi chiến tranh Triều Tiên nổ ra đầu thập niên năm mươi, gần như mọi thứ ông có ở Seoul bị mất. Ông phải chạy xuống Busan và bắt đầu lại phần lớn từ đầu.
Đường và len dạ: làm thứ đất nước đang thiếu
Sau chiến tranh, Hàn Quốc nghèo xơ xác, phải nhập khẩu gần như mọi hàng tiêu dùng. Lee nhận ra rằng thứ gì đang phải nhập thì làm được trong nước sẽ có thị trường sẵn.
Năm một nghìn chín trăm năm mươi ba, ông lập nhà máy đường. Năm sau, ông lập nhà máy dệt len dạ. Đường và vải là hai thứ nhà nào cũng cần, và trước đó gần như toàn bộ phải mua của nước ngoài.
Đó là chiến lược mà các nhà kinh tế gọi là thay thế hàng nhập khẩu, rất phổ biến ở các nước đang phát triển thời ấy. Chính phủ Hàn Quốc ủng hộ bằng hạn chế nhập khẩu và cấp vốn ưu đãi cho những ngành được chọn.
Từ hai nhà máy ấy, Samsung mở rộng sang bảo hiểm, cửa hàng bách hoá, báo chí và nhiều ngành khác. Mô hình tập đoàn gia đình kinh doanh đa ngành ở Hàn Quốc được gọi là chaebol.
Bước vào điện tử khi ngoài năm mươi tuổi
Cuối thập niên sáu mươi, khi đã gần sáu mươi tuổi, Lee lập công ty điện tử. Ban đầu họ hợp tác với một hãng Nhật Bản, lắp ráp tivi đen trắng, quạt, tủ lạnh, những thứ đơn giản để học nghề.
Bước quyết định lớn nhất đến đầu thập niên tám mươi, khi ông tuyên bố đầu tư vào sản xuất chip nhớ, một ngành tốn kém khủng khiếp và đang bị các hãng Mỹ, Nhật chiếm lĩnh. Nhiều người cho rằng đó là một canh bạc liều lĩnh.
Ông mất năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy, trước khi thấy được ngành ấy thành trụ cột của tập đoàn. Giống như Jamsetji Tata, ông đặt một canh bạc mà người sau phải đi tiếp.
Cũng cần nói rằng con đường của ông không trong sạch tuyệt đối. Giữa thập niên sáu mươi, một vụ bê bối buôn lậu lớn liên quan tới một công ty của tập đoàn đã khiến ông phải tạm rút khỏi điều hành, và quan hệ giữa chaebol với chính quyền luôn bị chỉ trích là quá thân.
Bài học từ một hiệu buôn cá khô
Câu chuyện của Lee Byung-chul cho thấy một kiểu lập nghiệp rất châu Á: không bắt đầu bằng phát minh, mà bằng buôn bán, rồi tích vốn, rồi đi vào sản xuất những thứ cơ bản, và chỉ khi đủ mạnh mới bước vào công nghệ cao.
Bài học về thất bại đầu tiên cũng rất thực tế. Nợ là con dao hai lưỡi, và một người lập nghiệp có thể mất hết chỉ vì vay quá tay đúng lúc tình hình chung đổi chiều.
Bài học về thứ đất nước đang thiếu thì vẫn còn nguyên với người Việt hôm nay. Nhiều thứ mình vẫn đang phải nhập, và mỗi thứ như thế là một câu hỏi cho người muốn làm sản xuất.
Nhưng cũng đừng quên phía sau những tập đoàn ấy là sự che chở và ưu đãi lớn của nhà nước, thứ mà không phải doanh nghiệp nào cũng có. Bạn nghĩ sao, nếu không có ưu đãi ấy, hiệu buôn ở Daegu có đi xa được như vậy không?
Câu hỏi thường gặp
Samsung được thành lập năm nào?
Samsung được Lee Byung-chul thành lập năm một nghìn chín trăm ba mươi tám ở thành phố Daegu, ban đầu là một hiệu buôn bán cá khô, rau quả và mì sợi. Công ty điện tử của tập đoàn ra đời muộn hơn nhiều, vào cuối thập niên sáu mươi.
Tên Samsung có nghĩa là gì?
Samsung trong tiếng Hàn nghĩa là ba ngôi sao. Người sáng lập giải thích số ba tượng trưng cho sự lớn và mạnh, ngôi sao tượng trưng cho sự bền lâu.
Chaebol là gì?
Chaebol là cách gọi các tập đoàn gia đình lớn ở Hàn Quốc, kinh doanh nhiều ngành khác nhau và do một gia đình kiểm soát. Chúng lớn lên mạnh mẽ trong thời công nghiệp hoá với sự hỗ trợ của nhà nước.
Lee Byung-chul mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy. Trước khi mất, ông đã đưa ra quyết định đầu tư vào sản xuất chip nhớ, một ngành về sau trở thành trụ cột của tập đoàn.
Thay thế hàng nhập khẩu nghĩa là gì?
Đó là chiến lược sản xuất trong nước những mặt hàng trước đây phải nhập, thường được nhà nước hỗ trợ bằng hạn chế nhập khẩu và vốn ưu đãi. Nhiều nước châu Á và Mỹ Latin dùng chiến lược này trong giai đoạn đầu công nghiệp hoá.
