Jamsetji Tata dựng cơ nghiệp từ buôn bán rồi dệt bông, nhưng di sản lớn nhất của ông là ba giấc mơ cho Ấn Độ thời thuộc địa: một nhà máy thép, một nhà máy thuỷ điện và một viện khoa học. Cả ba đều thành hiện thực sau khi ông mất, do con cái và những người kế nghiệp hoàn thành.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Nhắc tới Ấn Độ thời thuộc Anh, người ta thường nghĩ tới một nền kinh tế bị vắt kiệt. Câu chuyện hôm nay là về một người bản xứ đã cố đặt nền móng công nghiệp ngay trong hoàn cảnh ấy.
Người Parsi từ Navsari
Jamsetji Tata sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi chín ở Navsari, vùng Gujarat, trong một gia đình người Parsi, cộng đồng theo đạo thờ lửa có tổ tiên từ Ba Tư sang Ấn Độ nhiều thế kỷ trước. Người Parsi nổi tiếng giỏi buôn bán ở Bombay.
Ông học ở Bombay, rồi theo cha làm việc trong hãng buôn của gia đình. Thời trẻ, ông đi nhiều nơi, sang Trung Hoa, sang Anh, học cách người ta buôn bán và sản xuất.
Chuyến đi sang Anh có ý nghĩa lớn với ông. Ông thấy tận mắt những nhà máy dệt ở vùng Lancashire, nơi bông thô từ Ấn Độ chở sang được dệt thành vải rồi bán ngược lại cho người Ấn.
Ý nghĩ đến rất tự nhiên: nếu bông là của Ấn Độ, tại sao không dệt ngay ở Ấn Độ?
Nhà máy dệt ở Nagpur và cách đối xử với công nhân
Cuối thập niên bảy mươi của thế kỷ mười chín, ông mở một nhà máy dệt ở Nagpur, miền trung Ấn Độ. Ông chọn nơi ấy vì gần vùng trồng bông, có nước, có than và có đường sắt, chứ không vì nó là thành phố lớn.
Ngày khai trương trùng với ngày nữ hoàng Victoria được tôn làm nữ hoàng Ấn Độ, và nhà máy được đặt một cái tên gắn với tước hiệu ấy. Một doanh nhân bản xứ khôn ngoan biết cách sống chung với chính quyền thuộc địa.
Điều làm Tata khác nhiều chủ nhà máy cùng thời là cách đối xử với công nhân. Các tài liệu về tập đoàn thường nhắc tới những chế độ như quỹ hưu, bồi thường tai nạn, giờ làm hợp lý hơn, ở thời mà nhiều nơi còn chưa có khái niệm ấy.
Ông lập luận rằng công nhân khoẻ mạnh, được đối xử tử tế thì làm tốt hơn và gắn bó lâu hơn. Đó vừa là lòng tốt, vừa là một phép tính kinh doanh.
Giấc mơ thép giữa thời thuộc địa
Ấn Độ thời ấy nhập gần như toàn bộ thép từ Anh. Làm thép trong nước nghĩa là đụng tới lợi ích của các nhà sản xuất Anh, và cần những khoản vốn rất lớn.
Jamsetji bỏ nhiều năm tìm hiểu, mời chuyên gia địa chất đi dò quặng sắt và than, sang Mỹ học công nghệ luyện thép. Ông không kịp nhìn thấy nhà máy, vì ông mất năm một nghìn chín trăm lẻ bốn.
Con trai ông là Dorabji cùng những người kế nghiệp tiếp tục. Khi các nhà đầu tư ở London ngần ngại, họ kêu gọi vốn ngay trong nước, và người Ấn Độ đã góp vốn. Công ty thép được lập năm một nghìn chín trăm lẻ bảy.
Quanh nhà máy mọc lên một thành phố mới ở miền đông Ấn Độ, về sau mang tên của chính Jamsetji. Một giấc mơ cá nhân trở thành một thành phố có hàng trăm nghìn người sống.
Khách sạn, thuỷ điện và viện khoa học
Ở Bombay, Jamsetji cho xây một khách sạn lớn bên bờ biển, khai trương năm một nghìn chín trăm lẻ ba. Có một giai thoại rất phổ biến rằng ông xây nó sau khi bị từ chối vào một khách sạn chỉ dành cho người da trắng. Các nhà nghiên cứu chưa tìm được bằng chứng chắc chắn cho chuyện đó, nên mình chỉ kể nó như một giai thoại.
Ông cũng mơ về một nhà máy thuỷ điện để cấp điện cho các nhà máy dệt ở Bombay, thay cho than đắt đỏ và khói bụi. Giấc mơ ấy thành hiện thực khoảng một thập niên sau khi ông mất.
Giấc mơ thứ ba, và có lẽ là giấc mơ ông quý nhất, là một viện nghiên cứu khoa học cho người Ấn Độ. Ông dành một phần lớn tài sản cho mục tiêu này, và viện được thành lập năm một nghìn chín trăm lẻ chín ở Bangalore.
Mình sẽ dành một tập riêng ở chuyên mục từ thiện để kể kỹ về viện khoa học ấy, vì nó là một ví dụ hiếm về việc đặt cược tiền vào tri thức thay vì vào tên tuổi.
Bài học từ một người đi trước thời mình
Jamsetji Tata cho thấy một kiểu tài phiệt khác với các ông trùm thời mạ vàng ở Mỹ. Ông cũng giàu, cũng tham vọng, nhưng ông đặt mục tiêu của doanh nghiệp gắn với mục tiêu của cả một đất nước đang bị cai trị.
Bài học thực tế đầu tiên là chọn chỗ đặt nhà máy theo nguyên liệu và hạ tầng, không theo sự hào nhoáng. Bài học thứ hai là đầu tư vào người làm, vì người làm ổn định là lợi thế lâu dài.
Bài học thứ ba khó hơn: có những giấc mơ dài hơn một đời người, và người lập nghiệp phải chuẩn bị cho người sau đi tiếp. Tata đã chuẩn bị bằng tiền, bằng nghiên cứu và bằng những người kế nghiệp cùng chí hướng.
Không phải mọi thứ của tập đoàn về sau đều đẹp, và mình không kể về những người còn sống. Nhưng ở thời của Jamsetji, câu hỏi ông đặt ra vẫn đáng nghe: doanh nghiệp của mình xây cho riêng mình, hay xây cho cả nơi mình sống?
Câu hỏi thường gặp
Jamsetji Tata sống vào thời nào?
Ông sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi chín và mất năm một nghìn chín trăm lẻ bốn. Cả cuộc đời ông diễn ra trong thời Ấn Độ thuộc Anh.
Công ty thép của nhà Tata ra đời năm nào?
Công ty thép được thành lập năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, ba năm sau khi Jamsetji mất. Con trai ông và các cộng sự đã huy động vốn chủ yếu từ chính người Ấn Độ.
Thành phố Jamshedpur có liên quan gì tới Jamsetji Tata?
Thành phố mọc lên quanh nhà máy thép của nhà Tata ở miền đông Ấn Độ và mang tên của ông. Đó là một trong những thành phố công nghiệp được quy hoạch sớm ở châu Á.
Chuyện Tata xây khách sạn vì bị từ chối có thật không?
Đó là một giai thoại rất phổ biến nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn. Các nhà nghiên cứu cho rằng ông xây khách sạn vì muốn Bombay có một nơi lưu trú xứng tầm, còn động cơ cá nhân thì khó kiểm chứng.
Người Parsi là ai?
Người Parsi là cộng đồng theo đạo thờ lửa, có tổ tiên từ Ba Tư di cư sang Ấn Độ nhiều thế kỷ trước. Họ sống tập trung ở vùng Gujarat và Bombay, nổi tiếng với nghề buôn bán và công nghiệp.
