Đầu thế kỷ hai mươi, tiền của Rockefeller lập ra một viện nghiên cứu y học ở New York và một chiến dịch chống bệnh giun móc ở miền Nam nước Mỹ, nơi căn bệnh ký sinh này khiến rất nhiều người, nhất là trẻ em nông thôn, xanh xao và mệt mỏi kéo dài. Chiến dịch dùng khảo sát, xét nghiệm, điều trị và dạy vệ sinh, và cách làm ấy trở thành khuôn mẫu cho các chương trình y tế công cộng toàn cầu mà các quỹ từ thiện theo đuổi về sau.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình kể một câu chuyện từ thiện bắt đầu từ một cuốn sách y khoa, và mình nhắc trước: đây là chuyện lịch sử, mọi câu hỏi về sức khoẻ của bạn thì hãy hỏi bác sĩ.
Một mục sư đọc sách y khoa
Rockefeller có một cố vấn từ thiện thân cận tên là Frederick Gates, vốn là một mục sư Báp tít. Ông giúp Rockefeller chọn nơi đặt tiền sao cho hiệu quả, thay vì trả lời hàng nghìn lá thư xin tiền mỗi tháng.
Cuối thế kỷ mười chín, Gates đọc một cuốn giáo khoa y học đồ sộ của một bác sĩ nổi tiếng. Ông bàng hoàng nhận ra rằng y học thời ấy hiểu được cơ chế của rất nhiều bệnh nhưng chữa được rất ít.
Ông viết cho Rockefeller rằng đầu tư vào nghiên cứu y học có thể đem lại lợi ích lớn hơn bất cứ món từ thiện nào khác, vì một phát hiện có thể cứu hàng triệu người.
Năm một nghìn chín trăm lẻ một, viện nghiên cứu y học mang tên Rockefeller được lập ở New York, theo mô hình các viện nghiên cứu ở châu Âu. Về sau nó trở thành một trường đại học nghiên cứu nổi tiếng.
Căn bệnh âm thầm ở miền Nam
Đầu thế kỷ hai mươi, các nhà khoa học xác định rằng nhiều người ở miền Nam nước Mỹ bị nhiễm giun móc, một loại ký sinh trùng sống trong ruột, xâm nhập qua da, thường là da chân khi đi chân đất trên đất bị ô nhiễm phân.
Bệnh không giết người nhanh, nhưng làm người ta thiếu máu, uể oải, trẻ em chậm lớn và học kém. Nhiều người miền Bắc thời ấy chê dân miền Nam lười, mà không biết rằng một phần sự mệt mỏi ấy đến từ căn bệnh.
Nguyên nhân gốc rễ là điều kiện vệ sinh: nhiều vùng nông thôn thiếu nhà tiêu hợp vệ sinh, trẻ em đi chân đất, đất bị nhiễm trứng giun.
Đây là một bệnh của nghèo đói và thiếu hạ tầng, đúng loại vấn đề mà một khoản tiền lớn, có tổ chức tốt, có thể tạo ra khác biệt.
Chiến dịch được tổ chức ra sao?
Năm một nghìn chín trăm lẻ chín, Rockefeller tài trợ lập một uỷ ban chuyên chống bệnh giun móc ở các bang miền Nam. Uỷ ban làm việc trong khoảng năm năm.
Cách làm của họ rất bài bản. Đầu tiên là khảo sát để biết bệnh lan rộng tới đâu, xét nghiệm mẫu ở trường học và các vùng nông thôn. Sau đó là các điểm khám lưu động tới từng quận, điều trị miễn phí cho người nhiễm bệnh.
Quan trọng nhất là phần dạy vệ sinh: vận động xây nhà tiêu hợp vệ sinh, khuyến khích đi giày dép, giải thích cho người dân vì sao họ bị bệnh. Uỷ ban làm việc cùng chính quyền và giới y tế địa phương thay vì tự làm một mình.
Chiến dịch không xoá sổ hoàn toàn bệnh, nhưng nó làm giảm đáng kể, nâng hiểu biết về vệ sinh, và quan trọng hơn, giúp nhiều bang lập nên cơ quan y tế công cộng thường trực.
Từ miền Nam nước Mỹ ra thế giới
Năm một nghìn chín trăm mười ba, Quỹ Rockefeller được thành lập, với mục tiêu rộng là thúc đẩy phúc lợi của nhân loại. Một trong những bộ phận đầu tiên của quỹ là bộ phận y tế quốc tế, mang kinh nghiệm chống giun móc ra nhiều nước.
Quỹ tài trợ các chương trình chống giun móc, sốt rét, sốt vàng da ở nhiều nơi, xây trường y và trường y tế công cộng. Một loại vắc xin phòng sốt vàng da được phát triển trong các phòng thí nghiệm do quỹ tài trợ, và nhà khoa học chính về sau nhận giải Nobel.
Tất nhiên, các chương trình ấy cũng bị chỉ trích là mang góc nhìn của người Mỹ áp lên các nước khác, và đôi khi gắn với lợi ích kinh tế, chính trị. Các sử gia vẫn tranh luận về những mặt ấy.
Nhưng khó phủ nhận rằng mô hình khảo sát, điều trị, giáo dục và xây dựng cơ quan y tế địa phương đã ảnh hưởng sâu đến cách thế giới làm y tế công cộng trong thế kỷ hai mươi.
Bài học về cách cho tiền thông minh
Bài học đầu tiên: cho tiền vào gốc rễ của vấn đề thường hiệu quả hơn cho vào triệu chứng. Thuốc chữa giun cho từng người là cần, nhưng nhà tiêu và giày dép mới chặn được bệnh quay lại.
Bài học thứ hai: làm cùng chính quyền và người địa phương thì thành quả mới ở lại. Uỷ ban chống giun móc để lại những cơ quan y tế mà các bang tự vận hành sau khi tiền tài trợ hết.
Bài học thứ ba: một người cố vấn giỏi có thể quyết định số phận cả một gia tài. Không có Frederick Gates đọc cuốn sách y khoa ấy, có lẽ tiền của Rockefeller đã đi một hướng khác.
Mình nhắc lại, chuyện hôm nay là lịch sử y tế, không phải lời khuyên sức khoẻ. Còn câu hỏi để bạn nghĩ: nếu bạn có một khoản tiền để giúp quê mình, bạn sẽ chữa triệu chứng hay đi tìm gốc rễ?
Câu hỏi thường gặp
Viện nghiên cứu y học Rockefeller lập năm nào?
Viện được lập năm một nghìn chín trăm lẻ một ở New York, với tiền của John Davison Rockefeller. Về sau viện phát triển thành một trường đại học nghiên cứu nổi tiếng.
Bệnh giun móc là gì?
Đó là bệnh do một loại giun ký sinh trong ruột gây ra, thường xâm nhập qua da khi đi chân đất trên đất bị nhiễm bẩn. Bệnh gây thiếu máu và mệt mỏi. Ai lo lắng về sức khoẻ của mình nên hỏi bác sĩ.
Chiến dịch chống giun móc của Rockefeller diễn ra khi nào?
Uỷ ban chống giun móc do Rockefeller tài trợ hoạt động ở các bang miền Nam nước Mỹ từ năm một nghìn chín trăm lẻ chín trong khoảng năm năm. Chiến dịch kết hợp khảo sát, điều trị và dạy vệ sinh.
Quỹ Rockefeller thành lập năm nào?
Quỹ Rockefeller được thành lập năm một nghìn chín trăm mười ba, với mục tiêu thúc đẩy phúc lợi của nhân loại. Y tế công cộng quốc tế là một trong những lĩnh vực đầu tiên quỹ tập trung.
Frederick Gates là ai?
Ông là một mục sư Báp tít, làm cố vấn từ thiện và đầu tư cho Rockefeller. Chính ông thuyết phục Rockefeller dành tiền cho nghiên cứu y học và nhiều chương trình lớn khác.
