Jamsetji Tata đã cam kết một phần lớn tài sản của mình cho việc lập một viện nghiên cứu khoa học dành cho người Ấn Độ, ở thời mà nghiên cứu khoa học bậc cao gần như chỉ dành cho người châu Âu. Ông mất năm một nghìn chín trăm lẻ bốn, trước khi viện ra đời, nhưng con cháu và những người cùng chí hướng đã lập nên viện ở Bangalore năm một nghìn chín trăm lẻ chín. Về sau, các quỹ từ thiện của gia đình còn nắm phần lớn cổ phần của cả tập đoàn.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Ở tập về Jamsetji Tata, mình hứa kể riêng về viện khoa học. Đây là câu chuyện về việc đặt tiền vào một thứ mà người cho sẽ không bao giờ thấy kết quả.
Vì sao một nhà công nghiệp lại muốn có viện khoa học?
Jamsetji Tata đi nhiều, thấy tận mắt các nước phương Tây mạnh lên nhờ khoa học và kỹ thuật. Ông hiểu rằng nhà máy dệt, nhà máy thép hay thuỷ điện đều cần những người được đào tạo bài bản về khoa học.
Ấn Độ thời thuộc địa có trường đại học, nhưng chủ yếu đào tạo người làm công chức. Nghiên cứu khoa học bậc cao gần như không có, và người Ấn muốn học sâu phải sang châu Âu, nếu đủ tiền.
Ông nghĩ rằng nếu Ấn Độ muốn tự đứng trên đôi chân mình, thì phải có nơi đào tạo các nhà khoa học ngay trên đất nước mình.
Cuối thế kỷ mười chín, ông công bố ý định dành một khối tài sản lớn, gồm nhiều bất động sản ở Bombay, để làm vốn cho một viện nghiên cứu như vậy. Đó là một trong những khoản tặng lớn nhất cho giáo dục ở Ấn Độ thời ấy.
Một lá thư và nhiều năm vận động
Có một lá thư nổi tiếng mà Jamsetji viết cho nhà tư tưởng tôn giáo Vivekananda, người ông từng gặp trên một chuyến tàu biển vài năm trước. Trong thư, ông nhắc lại cuộc trò chuyện của hai người về khoa học và tinh thần tự cường của Ấn Độ, và mời Vivekananda ủng hộ dự án.
Kế hoạch của ông gặp không ít trở ngại. Chính quyền thuộc địa ban đầu hoài nghi, cho rằng Ấn Độ chưa cần một viện nghiên cứu bậc cao như vậy, và tranh luận kéo dài về cách tổ chức, nơi đặt viện, ai quản lý.
Jamsetji không nản. Ông lập uỷ ban, mời chuyên gia, chuẩn bị đề án chi tiết. Ông hiểu rằng một viện khoa học không thể chỉ có tiền, mà phải có sự chấp thuận, đất đai và những người thầy giỏi.
Ông mất năm một nghìn chín trăm lẻ bốn khi dự án còn đang dang dở. Cũng như nhà máy thép, giấc mơ này được người sau hoàn thành.
Viện ra đời ở Bangalore
Sau khi ông mất, các con trai tiếp tục theo đuổi dự án. Vị vua cai trị xứ Mysore, một tiểu quốc dưới thời thuộc Anh, tặng đất ở Bangalore và góp thêm tiền. Chính quyền cũng đồng ý hỗ trợ.
Năm một nghìn chín trăm lẻ chín, Viện Khoa học Ấn Độ chính thức được thành lập ở Bangalore. Những năm đầu, viện mời nhiều nhà khoa học từ nước ngoài, rồi dần đào tạo được thế hệ nhà khoa học Ấn Độ của riêng mình.
Hơn một thế kỷ sau, viện trở thành một trong những cơ sở nghiên cứu và đào tạo khoa học hàng đầu của Ấn Độ, với nhiều nhà khoa học xuất sắc từng học và làm việc ở đó.
Một người làm dệt đã gieo hạt giống cho cả một nền khoa học, dù chính ông không kịp thấy cây nảy mầm.
Quỹ từ thiện nắm cổ phần tập đoàn
Truyền thống từ thiện của gia đình Tata tiếp tục qua các con của Jamsetji. Những người con ấy lập các quỹ từ thiện mang tên mình và để lại phần lớn tài sản, kể cả cổ phần trong công ty mẹ của tập đoàn, cho các quỹ ấy.
Kết quả là một cấu trúc rất đặc biệt: các quỹ từ thiện nắm phần lớn cổ phần của công ty mẹ, nên một phần đáng kể lợi nhuận của tập đoàn chảy vào các hoạt động công ích như giáo dục, y tế, nghiên cứu.
Các quỹ ấy về sau tài trợ cho nhiều cơ sở nổi tiếng của Ấn Độ, như một viện nghiên cứu khoa học cơ bản và một bệnh viện chuyên về ung thư, những nơi mà nhiều thế hệ người Ấn được hưởng lợi.
Mình không đi vào chuyện của tập đoàn ngày nay hay những người đang điều hành. Chỉ dừng ở cấu trúc lịch sử: từ thiện không chỉ là món quà một lần, mà được gắn chặt vào chính cấu trúc sở hữu của doanh nghiệp.
Bài học về đặt cược vào tri thức
Bài học đầu tiên: từ thiện cho tri thức là khoản đầu tư có thời gian chờ rất dài. Người cho gần như chắc chắn không thấy kết quả, và phải chấp nhận điều đó ngay từ đầu.
Bài học thứ hai: một ý tưởng lớn cần nhiều hơn tiền. Nó cần sự kiên trì vận động, sự đồng thuận của chính quyền, đất đai và con người. Jamsetji bỏ cả chục năm cuối đời cho việc ấy.
Bài học thứ ba: gắn từ thiện vào cấu trúc sở hữu giúp nó bền qua nhiều đời, thay vì phụ thuộc vào tấm lòng của từng thế hệ.
Ở Việt Nam, đã có những doanh nhân lập quỹ học bổng, tài trợ phòng thí nghiệm, gửi sinh viên đi học. Bạn nghĩ sao, nếu có tiền để cho, bạn có đủ kiên nhẫn đặt nó vào một thứ mà bạn sẽ không bao giờ thấy kết quả?
Câu hỏi thường gặp
Viện Khoa học Ấn Độ thành lập năm nào?
Viện được thành lập năm một nghìn chín trăm lẻ chín ở Bangalore, dựa trên đề xuất và khoản tài trợ ban đầu của Jamsetji Tata. Ông mất năm năm trước khi viện ra đời.
Ai tặng đất để xây Viện Khoa học Ấn Độ?
Vị vua cai trị xứ Mysore, một tiểu quốc thời thuộc Anh, đã tặng đất ở Bangalore và góp thêm tiền. Chính quyền thuộc địa cũng đồng ý hỗ trợ dự án.
Vì sao Jamsetji Tata muốn lập viện khoa học?
Ông tin rằng Ấn Độ muốn tự cường thì phải có các nhà khoa học được đào tạo ngay trong nước. Thời ấy nghiên cứu khoa học bậc cao ở Ấn Độ gần như chưa có.
Quỹ từ thiện nắm cổ phần tập đoàn nghĩa là gì?
Nghĩa là các quỹ từ thiện của gia đình sở hữu phần lớn cổ phần của công ty mẹ, nên một phần lợi nhuận được dùng cho công ích. Cấu trúc này giúp hoạt động từ thiện bền vững qua nhiều thế hệ.
Jamsetji Tata gặp Vivekananda khi nào?
Hai người gặp nhau trên một chuyến tàu biển vào đầu thập niên chín mươi của thế kỷ mười chín. Vài năm sau, Jamsetji viết thư cho Vivekananda nhắc lại cuộc trò chuyện và mời ông ủng hộ dự án viện khoa học.
