Carnegie tài trợ xây hơn hai nghìn thư viện khắp thế giới, phần lớn ở Mỹ, nhưng với một điều kiện rõ ràng: thị trấn xin tài trợ phải có sẵn đất, và chính quyền địa phương phải cam kết mỗi năm bỏ ngân sách công ra nuôi thư viện, với một khoản tương đương một phần mười số tiền ông tặng. Ông muốn thư viện là của cộng đồng, chứ không chỉ là món quà của một người giàu.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập trước mình kể triết lý của Carnegie. Tập này là cách ông biến triết lý ấy thành những toà nhà cụ thể, và vì sao cái điều kiện tưởng như keo kiệt lại là bí quyết để thư viện sống lâu.
Tủ sách của một ông đại tá
Như mình đã kể, khi Carnegie còn là cậu bé đưa điện báo ở Pittsburgh, một ông đại tá ở địa phương mở tủ sách riêng của mình cho các cậu bé đi làm mượn đọc mỗi tuần.
Với một đứa trẻ phải bỏ học sớm, tủ sách ấy là trường đại học. Carnegie đọc lịch sử, văn chương, tiểu sử, và về sau nói rằng không có những cuốn sách ấy, ông đã không trở thành người như vậy.
Ông tin rằng thư viện miễn phí là cái thang tốt nhất cho người nghèo mà chịu khó. Nó không cho ai tiền, nhưng cho bất cứ ai muốn học một cơ hội ngang bằng.
Thư viện đầu tiên ông tài trợ được xây ở chính thị trấn quê nhà Dunfermline, Scotland. Từ đó, việc xây thư viện trở thành một trong những món từ thiện mà ông gắn bó nhất.
Điều kiện của Carnegie là gì?
Một thị trấn muốn có thư viện Carnegie phải gửi đơn xin, và phải đáp ứng mấy điều kiện. Thị trấn phải có sẵn một khu đất để xây. Chính quyền địa phương phải cam kết dùng tiền thuế để duy trì thư viện mỗi năm.
Khoản duy trì hằng năm thường được yêu cầu bằng khoảng một phần mười số tiền Carnegie tặng để xây. Thư viện cũng phải mở miễn phí cho mọi người dân.
Nghĩa là Carnegie chỉ trả tiền xây toà nhà, còn sách, lương thủ thư, tiền điện, tiền sửa chữa là việc của cộng đồng. Có người chê ông keo kiệt, chỉ muốn tên mình trên toà nhà mà không nuôi nó.
Nhưng ý của ông rất rõ: một thư viện mà cộng đồng không chịu bỏ tiền nuôi thì cũng là thư viện cộng đồng không thật sự cần. Bắt cộng đồng góp phần là cách thử xem họ có thật sự muốn nó không.
Vì sao điều kiện ấy làm thư viện sống lâu?
Rất nhiều công trình từ thiện trên thế giới được xây xong rồi bỏ hoang, vì không ai lo chi phí vận hành. Một toà nhà đẹp không có người trông, không có ngân sách thì vài năm là xuống cấp.
Điều kiện của Carnegie buộc mỗi thị trấn phải đưa thư viện vào ngân sách công từ đầu, như một khoản chi thường xuyên. Thư viện trở thành một dịch vụ công, có người chịu trách nhiệm, chứ không phải món quà treo lơ lửng.
Nhờ vậy, rất nhiều thư viện Carnegie còn hoạt động sau cả trăm năm. Có cái đã chuyển thành trung tâm văn hoá, bảo tàng hay văn phòng, nhưng phần lớn vẫn giữ được vai trò phục vụ cộng đồng trong một thời gian rất dài.
Đó là bài học lớn nhất của chương trình thư viện: từ thiện bền không phải là cho thật nhiều, mà là cho sao cho người nhận đủ sức và đủ lòng giữ lấy nó.
Kệ sách mở và một kiểu thư viện mới
Trước đó, nhiều thư viện giữ sách sau quầy, người đọc phải viết phiếu xin, thủ thư đi lấy. Ở nhiều thư viện Carnegie, kệ sách được để mở, người đọc tự đi giữa các kệ, tự chọn cuốn mình muốn.
Kiểu kệ mở không do Carnegie phát minh, nhưng các thư viện của ông góp phần phổ biến nó. Nó thay đổi cách người dân quan hệ với sách: không còn phải xin, mà được tự do tìm.
Những toà nhà thư viện ấy cũng thường được thiết kế theo một số mẫu gọn gàng, tiết kiệm, phòng đọc sáng sủa, có chỗ cho trẻ em. Văn phòng của Carnegie còn gửi hướng dẫn để các thị trấn không đổ tiền vào trang trí vô ích.
Ở nhiều thị trấn nhỏ của nước Mỹ đầu thế kỷ hai mươi, thư viện Carnegie là toà nhà công cộng khang trang nhất, và là nơi đầu tiên nhiều đứa trẻ được cầm vào những cuốn sách không phải sách giáo khoa.
Bài học cho người làm từ thiện hôm nay
Ở Việt Nam, nhiều nhà hảo tâm xây điểm trường, tủ sách, cầu, nhà văn hoá ở vùng khó. Câu hỏi mà Carnegie đặt ra vẫn còn nguyên giá trị: sau khi cắt băng khánh thành, ai sẽ nuôi công trình ấy?
Một tủ sách cho trường vùng cao chỉ sống được khi có thầy cô chịu mở cửa, có sách mới bổ sung, có người lo khi mối mọt. Một cây cầu chỉ bền khi địa phương có kế hoạch duy tu.
Cách của Carnegie gợi ý rằng trước khi cho, nên hỏi người nhận góp gì: đất, công, một khoản duy trì nhỏ, hay một người chịu trách nhiệm. Không phải để làm khó, mà để chắc rằng món quà sẽ có chủ.
Bạn đã bao giờ thấy một công trình từ thiện bị bỏ hoang ở quê mình chưa? Nếu có, bạn thử nghĩ xem lúc trao tặng, người ta đã quên hỏi câu gì?
Câu hỏi thường gặp
Carnegie tài trợ bao nhiêu thư viện?
Carnegie tài trợ xây hơn hai nghìn thư viện ở nhiều nước, phần lớn ở Mỹ, ngoài ra có ở Anh, Scotland, Canada và một số nơi khác. Đây là một trong những chương trình từ thiện lớn nhất thời ấy.
Vì sao Carnegie yêu cầu thị trấn góp tiền duy trì thư viện?
Ông muốn cộng đồng thật sự sở hữu và chịu trách nhiệm với thư viện, tránh cảnh công trình xây xong rồi bỏ hoang. Khoản duy trì hằng năm buộc thư viện trở thành một dịch vụ công thường xuyên.
Thư viện Carnegie đầu tiên ở đâu?
Thư viện đầu tiên do Carnegie tài trợ được xây ở Dunfermline, thị trấn quê hương của ông ở Scotland. Sau đó chương trình lan ra nhiều nước.
Kệ sách mở là gì?
Kệ sách mở là cách bố trí cho người đọc tự đi giữa các kệ và chọn sách, thay vì phải nhờ thủ thư lấy sách từ kho kín. Nhiều thư viện Carnegie góp phần phổ biến cách làm này.
Người làm từ thiện hôm nay học được gì từ thư viện Carnegie?
Nên tính trước chi phí và người chịu trách nhiệm vận hành công trình sau khi trao tặng, và mời cộng đồng cùng góp phần. Một món quà có người giữ thì mới bền.
