Quách Đàm là một thương nhân người Hoa ở Chợ Lớn, giàu lên từ buôn bán nông sản và hàng xuất khẩu cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi. Di sản lớn nhất ông để lại là chợ Bình Tây, ngôi chợ ông bỏ tiền xây trên đất của mình rồi giao cho thành phố quản lý, kèm những dãy phố xung quanh để cho thuê.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Nếu bạn từng đi chợ Bình Tây, có thể bạn đã đi ngang một bức tượng ở sân giữa chợ mà không để ý đó là ai. Hôm nay mình kể chuyện người ấy, và chuyện một nhà buôn nghĩ gì khi xây chợ cho người khác buôn.
Một người Hoa đi lên từ hai bàn tay trắng
Quách Đàm sinh vào khoảng giữa thế kỷ mười chín, gốc người Hoa từ miền nam Trung Hoa sang lập nghiệp ở Chợ Lớn. Những câu chuyện về thời trẻ của ông đều gặp nhau ở một điểm: ông xuất phát rất nghèo.
Người ta kể ông bắt đầu bằng việc đi thu gom những thứ người khác ít để ý như da trâu bò, lông gà vịt, bong bóng cá, rồi bán lại cho các hãng buôn xuất khẩu. Những món hàng tưởng là phế phẩm ấy lại có giá ở nước ngoài.
Chi tiết cụ thể có nhiều dị bản, nhưng hướng đi thì rõ: ông tìm giá trị ở những chỗ người khác bỏ qua, gom nhỏ thành lớn, rồi dần chen chân được vào những mặt hàng lớn hơn như gạo.
Chợ Lớn thời ấy là trung tâm buôn lúa gạo của cả Nam Kỳ, với những nhà máy xay xát và những hãng buôn của người Hoa xuất gạo đi khắp vùng. Một người buôn giỏi ở đó có thể giàu lên rất nhanh.
Vì sao một nhà buôn lại tự xây chợ?
Đầu thế kỷ hai mươi, khu chợ cũ ở Chợ Lớn đã chật chội và xuống cấp, không theo kịp lượng hàng hoá ngày một lớn. Quách Đàm đứng ra bỏ tiền xây một ngôi chợ mới trên khu đất của mình.
Ông không xây chợ để thu tiền sạp cho riêng mình. Theo những gì được ghi lại, ông xây xong thì giao chợ cho chính quyền thành phố quản lý, còn ông giữ những dãy phố xây quanh chợ để cho thuê.
Nhìn bằng con mắt kinh doanh, đó là một phép tính khéo. Một ngôi chợ lớn kéo người buôn và khách mua về, làm cho những căn phố quanh chợ trở nên có giá và dễ cho thuê. Ông cho đi cái chợ mà vẫn hưởng lợi từ dòng người mà cái chợ tạo ra.
Nhưng không thể nói đó chỉ là tính toán. Bỏ một khoản tiền lớn để xây một công trình rồi trao cho thành phố là việc mà ít người giàu nào thời ấy chịu làm.
Ngôi chợ và bức tượng giữa sân
Chợ Bình Tây được xây theo lối kiến trúc pha trộn, mái ngói kiểu phương Đông với những chi tiết trang trí của người Hoa, bố cục hình vuông có sân trong và một tháp đồng hồ ở giữa. Chợ hoàn thành vào khoảng năm một nghìn chín trăm ba mươi.
Quách Đàm mất năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, trước khi chợ khánh thành. Ông không kịp nhìn thấy công trình lớn nhất đời mình đón những người buôn đầu tiên.
Ở sân giữa chợ có bức tượng của ông, nằm trong một khu đài phun nước có trang trí rồng. Khu tượng ấy đã trải qua nhiều biến cố của thời cuộc, và ngày nay vẫn là một điểm nhấn của sân chợ.
Gần trăm năm sau, chợ Bình Tây vẫn là một trong những chợ đầu mối nổi tiếng nhất thành phố, nơi buôn sỉ đủ loại hàng cho các tỉnh miền Tây và cả nước, và là chỗ du khách hay ghé xem kiến trúc.
Thương nhân người Hoa và Chợ Lớn
Câu chuyện của Quách Đàm nằm trong một bức tranh lớn hơn: cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn, với những hội quán theo quê gốc, những mạng lưới buôn bán trải ra Đông Nam Á, và tinh thần giúp đỡ đồng hương.
Những hội quán ấy vừa là nơi thờ tự, vừa là chỗ người buôn gặp nhau, vay mượn, giải quyết tranh chấp, chăm sóc người cùng quê gặp khó. Nó giống một hiệp hội doanh nghiệp kết hợp với một tổ chức tương trợ.
Nhiều thương nhân giàu có ở Chợ Lớn thời ấy bỏ tiền xây trường học, nhà thương, nghĩa trang cho cộng đồng. Quách Đàm với ngôi chợ là một ví dụ nổi bật trong truyền thống đó.
Đó cũng là một lời nhắc rằng lịch sử kinh doanh của vùng đất phía nam có sự góp sức của nhiều cộng đồng, và người Hoa Chợ Lớn là một phần quan trọng trong câu chuyện ấy.
Bài học từ người xây chợ
Bài học đầu tiên từ Quách Đàm là cách nhìn ra giá trị ở chỗ người khác bỏ đi. Da trâu, lông vịt hay bong bóng cá chẳng ai thèm để ý, cho tới khi có người tìm ra chỗ cần chúng.
Bài học thứ hai là tư duy tạo ra dòng người. Người buôn nhỏ nghĩ cách kéo khách về sạp mình, còn người buôn lớn nghĩ cách tạo ra cả một nơi mà khách tự tìm về, rồi hưởng lợi từ dòng người ấy.
Bài học thứ ba là về di sản. Hàng trăm người giàu cùng thời với Quách Đàm nay đã bị quên tên. Ông được nhớ không phải vì ông giàu nhất, mà vì ông để lại một thứ mà người khác còn dùng mỗi ngày.
Bạn thử nghĩ xem, nếu có của, bạn muốn được nhớ tới vì đã giàu bao nhiêu, hay vì đã để lại một nơi mà người khác còn lui tới sau trăm năm?
Câu hỏi thường gặp
Ai xây chợ Bình Tây?
Chợ Bình Tây do thương nhân người Hoa Quách Đàm bỏ tiền xây trên đất của ông ở Chợ Lớn. Chợ hoàn thành khoảng năm một nghìn chín trăm ba mươi, sau khi ông đã mất.
Quách Đàm mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, khoảng vài năm trước khi chợ Bình Tây khánh thành. Bức tượng của ông được đặt ở sân giữa chợ để ghi nhớ công lao.
Quách Đàm làm giàu bằng nghề gì?
Theo những gì được kể lại, ông bắt đầu bằng thu gom các mặt hàng như da, lông và bong bóng cá để bán cho hãng xuất khẩu, rồi mở rộng sang buôn gạo và nhiều mặt hàng khác. Ông cũng có nhiều nhà phố cho thuê quanh chợ.
Vì sao Quách Đàm giao chợ cho thành phố?
Ông xây chợ rồi giao cho chính quyền quản lý, còn giữ các dãy phố quanh chợ để cho thuê. Cách làm ấy vừa là đóng góp cho cộng đồng, vừa giúp những căn phố của ông có giá nhờ lượng người tới chợ.
Chợ Bình Tây nằm ở đâu?
Chợ Bình Tây nằm ở khu Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là một chợ đầu mối buôn sỉ lớn và là một công trình kiến trúc được nhiều du khách ghé thăm.
