Bạch Thái Bưởi được gọi là chúa sông Bắc Kỳ vì đầu thế kỷ hai mươi ông dựng được một đội tàu thuỷ của người Việt chạy khắp các dòng sông miền Bắc, trong khi ngành vận tải đường sông trước đó gần như nằm trọn trong tay các chủ tàu người Pháp và người Hoa. Ông thắng không nhờ được che chở, mà nhờ lì đòn trong cạnh tranh và biết đánh vào lòng tự tôn của khách đi tàu.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Nhiều thế hệ học trò biết tên ông qua bài tập đọc về vị vua tàu thuỷ. Hôm nay mình kể kỹ hơn bài tập đọc ấy một chút, và chỉ giữ những gì sử sách ghi tương đối chắc.
Một tuổi thơ thiếu thốn
Bạch Thái Bưởi sinh năm một nghìn tám trăm bảy mươi tư, quê ở vùng Hà Đông, nay thuộc Hà Nội. Sử sách thường kể ông mồ côi cha từ nhỏ, mẹ phải gánh hàng rong nuôi con, và cậu bé từng được một gia đình họ Bạch nhận nuôi, nên mang họ ấy.
Cậu được cho đi học chữ, cả chữ Hán lẫn chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp. Thời ấy biết tiếng Pháp là chìa khoá để làm việc với các hãng buôn và công sở của người Pháp.
Lớn lên, ông làm thư ký cho một hãng buôn của người Pháp. Công việc giúp ông hiểu cách người Pháp làm ăn, cách lập hợp đồng, cách tính sổ sách, và quen biết nhiều người trong giới kinh doanh.
Không xuất thân giàu có, không có ruộng đất làm vốn, ông bước vào đời với chữ nghĩa, tiếng Pháp và một tính cách mà người đương thời hay nhắc: rất bền gan.
Từ thầu tà vẹt tới ngành tàu thuỷ
Đầu thế kỷ hai mươi, người Pháp xây đường sắt ở Bắc Kỳ, cần rất nhiều tà vẹt gỗ để đặt ray. Bạch Thái Bưởi đứng ra nhận thầu cung cấp tà vẹt, và đây được coi là nguồn vốn lớn đầu tiên của ông.
Có vốn trong tay, ông nhìn sang đường thuỷ. Bắc Kỳ có mạng lưới sông dày đặc, sông Hồng, sông Thái Bình, sông Đuống, sông Luộc, nối Hà Nội với Nam Định, Hải Phòng và nhiều tỉnh. Hàng hoá và người đi lại phần lớn bằng thuyền và tàu.
Khoảng cuối thập niên đầu thế kỷ hai mươi, ông bắt đầu bằng cách thuê lại tàu để chạy tuyến chở khách. Những năm đầu rất chật vật, có lúc thua lỗ nặng, nhưng ông không bỏ.
Dần dần ông mua được tàu của chính mình, rồi mua lại cả tàu của những chủ tàu đối thủ khi họ không trụ nổi. Đội tàu của ông lớn lên, có thời được kể là tới mấy chục chiếc lớn nhỏ.
Cạnh tranh với chủ tàu Pháp và chủ tàu Hoa thế nào?
Các chủ tàu người Hoa và người Pháp đã có chỗ đứng lâu năm. Khi một chủ tàu người Việt xuất hiện, họ dùng nhiều cách để chèn ép, từ hạ giá vé tới tranh khách ở bến.
Bạch Thái Bưởi đáp lại bằng nhiều việc cùng lúc. Ông giảm giá vé, cải thiện phục vụ, cho người đi tàu được đối xử tử tế. Ông còn đặt tên cho các con tàu theo tên những vị anh hùng và nhân vật trong lịch sử dân tộc, như Hồng Bàng, Lạc Long, Trưng Trắc.
Một khẩu hiệu thường được nhắc gắn với ông đại ý là người Việt đi tàu của người Việt. Ông đánh vào lòng tự tôn dân tộc của khách đi tàu, trong bối cảnh cả xứ đang sống dưới chế độ thuộc địa.
Cách làm ấy cho thấy một bài học bán hàng rất xưa: giá rẻ chỉ là một nửa, nửa còn lại là làm cho khách cảm thấy chọn mình là chọn đứng về một phía mà họ tự hào.
Con tàu Bình Chuẩn và xưởng đóng tàu ở Hải Phòng
Không chỉ chạy tàu, Bạch Thái Bưởi còn mở xưởng sửa chữa và đóng tàu ở Hải Phòng. Ông thuê thợ, đào tạo kỹ sư, thợ máy người Việt, những người trước đó chỉ được làm phụ việc trong các xưởng của người Pháp.
Khoảng năm một nghìn chín trăm hai mươi, xưởng của ông hạ thuỷ con tàu Bình Chuẩn, được nhắc tới như con tàu do chính người Việt thiết kế và đóng. Báo chí đương thời đưa tin như một sự kiện của cả xứ.
Bên cạnh tàu thuỷ, ông còn đầu tư vào khai mỏ than, in ấn và làm báo. Đó là kiểu đa ngành mà các doanh nhân lớn thời ấy thường đi theo.
Ông mất năm một nghìn chín trăm ba mươi hai. Sau khi ông mất, cơ nghiệp không giữ được thời hoàng kim, một phần vì khủng hoảng kinh tế thế giới đầu thập niên ba mươi đang tàn phá khắp nơi.
Bài học từ chúa sông Bắc Kỳ
Câu chuyện Bạch Thái Bưởi hay ở chỗ nó cho thấy một người không có lợi thế xuất phát vẫn có thể bước vào một ngành bị người khác nắm chặt, nếu chịu được những năm thua lỗ đầu tiên.
Ông cũng biết dùng thứ vốn mà đối thủ không có: lòng tin và sự gắn bó của khách hàng đồng bào. Một doanh nghiệp nhỏ hôm nay cạnh tranh với hãng lớn cũng có thể tìm thứ vốn riêng như thế, có khi là sự gần gũi, có khi là hiểu khách hơn.
Nhưng mình cũng nhắc một điều tỉnh táo: khẩu hiệu dùng hàng của người mình chỉ giữ được khách khi sản phẩm thật sự tốt. Không có dịch vụ tử tế và giá hợp lý, lòng tự tôn của khách không kéo dài được bao lâu.
Nếu bạn đang làm một việc mà người lớn hơn đã chiếm chỗ, bạn thử hỏi mình: những năm lỗ đầu tiên mình chịu được bao lâu, và khách sẽ chọn mình vì điều gì ngoài giá rẻ?
Câu hỏi thường gặp
Bạch Thái Bưởi sống vào thời nào?
Ông sinh năm một nghìn tám trăm bảy mươi tư và mất năm một nghìn chín trăm ba mươi hai. Thời ông làm ăn là những năm đầu thế kỷ hai mươi, khi Việt Nam đang dưới chế độ thuộc địa Pháp.
Vì sao Bạch Thái Bưởi được gọi là vua tàu thuỷ?
Vì ông dựng được đội tàu thuỷ lớn của người Việt chạy trên nhiều tuyến sông miền Bắc, cạnh tranh với chủ tàu người Pháp và người Hoa. Người đương thời gọi ông là chúa sông Bắc Kỳ.
Tàu Bình Chuẩn có ý nghĩa gì?
Tàu Bình Chuẩn được hạ thuỷ khoảng năm một nghìn chín trăm hai mươi từ xưởng của ông ở Hải Phòng, được nhắc tới như con tàu do người Việt tự thiết kế và đóng. Nó cho thấy người thợ Việt làm được việc mà trước đó chỉ người Pháp làm.
Ngoài tàu thuỷ Bạch Thái Bưởi còn kinh doanh gì?
Ông từng nhận thầu cung cấp tà vẹt cho đường sắt, sau đó đầu tư vào khai mỏ than, nhà in và làm báo. Tàu thuỷ vẫn là ngành làm nên tên tuổi lớn nhất của ông.
Vì sao các con tàu của ông mang tên nhân vật lịch sử?
Đặt tên tàu theo các vị anh hùng dân tộc là cách ông khơi lòng tự tôn của người đi tàu. Đó vừa là tình cảm thật, vừa là một cách cạnh tranh khéo với các hãng tàu nước ngoài.
