Chú Hoả, tên mà người Sài Gòn xưa dùng để gọi thương nhân người Hoa Hui Bon Hoa, giàu lên nhờ mua đất khi Sài Gòn còn thưa thớt, xây những dãy phố cho thuê, và kiên nhẫn giữ đất qua nhiều năm trong lúc thành phố lớn dần quanh những miếng đất của ông. Tiền thuê nhà đều đặn cộng với giá đất lên theo đô thị đã tạo nên một trong những cơ nghiệp lớn nhất đất Nam Kỳ thời ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Dân Sài Gòn xưa có câu truyền miệng xếp hạng những người giàu nhất thành phố, và trong đó có tên Chú Hoả. Hôm nay mình kể chuyện ông, phân biệt rõ đâu là điều ghi nhận được và đâu là chuyện người ta kể.
Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hoả
Người Sài Gòn xưa truyền nhau câu nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hoả để nói về những người giàu có bậc nhất đất Sài Gòn và Chợ Lớn cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi. Chữ Hoả cuối cùng chính là Chú Hoả.
Một câu xếp hạng truyền miệng như vậy không phải bảng thống kê, và mỗi người hiểu thứ tự một kiểu. Có người còn cho rằng nếu tính riêng đất đai thì Chú Hoả phải đứng đầu.
Điều chắc chắn hơn là ông thuộc nhóm những người sở hữu rất nhiều nhà đất ở trung tâm Sài Gòn và Chợ Lớn. Người ta kể rằng có lúc ông nắm cả những dãy phố liền nhau trên nhiều con đường lớn.
Ông là người Hoa, gốc Phúc Kiến, sang lập nghiệp ở Sài Gòn trong thế kỷ mười chín. Tên ông được viết theo lối phiên âm của người Pháp thời ấy, còn người Việt gọi gọn là Chú Hoả.
Ông bắt đầu từ đâu?
Những câu chuyện về khởi nghiệp của Chú Hoả có nhiều dị bản. Một chuyện hay được kể là ông bắt đầu bằng nghề buôn đồ cũ, đồ phế liệu, rồi mua lại những món hàng mà quân đội Pháp và các công sở đem bán thanh lý.
Mua rẻ những thứ người khác muốn bỏ, sửa lại hoặc bán lẻ ra, kiếm phần chênh lệch, đó là một nghề vốn ít nhưng cần mắt nhìn hàng và chịu khó. Nó cho ông một khoản vốn ban đầu.
Có chuyện kể ông còn làm nghề cầm đồ và cho vay. Mình không khẳng định được chi tiết nào chính xác nhất, nên chỉ giữ ý chung mà các nguồn gặp nhau: ông đi lên từ buôn bán nhỏ và tích luỹ dần.
Cái quan trọng là ông chuyển được khoản vốn ấy sang một loại tài sản khác hẳn: đất. Và ông chuyển đúng lúc.
Vì sao mua đất sớm ở Sài Gòn lại lời lớn?
Nửa sau thế kỷ mười chín, người Pháp quy hoạch Sài Gòn thành một thành phố kiểu mới, mở đường, xây công sở, bến cảng. Nhiều khu đất lúc ấy còn là ruộng, đầm lầy, đất trống, giá rẻ.
Ai mua đất ở những vị trí mà đường sá và chợ búa sẽ mọc lên thì vài chục năm sau nắm trong tay đất giữa phố. Chú Hoả là một trong những người mua nhiều và mua sớm.
Nhưng ông không chỉ mua rồi ngồi chờ giá lên. Ông xây nhà, xây những dãy phố liền kề rồi cho thuê. Tiền thuê đều đặn hằng tháng nuôi gia đình và nuôi việc xây tiếp, trong khi giá trị đất cứ âm thầm tăng.
Đó là sự kết hợp mà người làm bất động sản lâu năm vẫn quý: một dòng tiền đều trước mắt, cộng với một tài sản tăng giá về lâu dài. Có dòng tiền đều thì không bị ép phải bán đất lúc thị trường xấu.
Toà nhà nay là bảo tàng mỹ thuật
Dấu ấn dễ thấy nhất của gia đình Chú Hoả ngày nay là toà nhà lớn trên đường Phó Đức Chính, quận Một, Thành phố Hồ Chí Minh. Toà nhà được gia đình ông xây vào khoảng cuối thập niên hai mươi, đầu thập niên ba mươi của thế kỷ hai mươi, sau khi ông đã mất.
Kiến trúc pha trộn phong cách châu Âu với những chi tiết phương Đông, có sân trong, hàng cột, kính màu và những hoạ tiết rất công phu. Ngày nay nơi đây là Bảo tàng Mỹ thuật của thành phố.
Quanh toà nhà này có không ít lời đồn, từ chuyện số cửa tới chuyện ma. Đó là chuyện kể dân gian, mình chỉ nhắc để bạn biết, không coi là sự thật.
Một toà nhà còn đứng vững gần trăm năm và trở thành chỗ công chúng vào xem tranh là một dạng di sản mà ít gia tộc giàu có nào để lại được.
Bài học từ người giữ đất
Chú Hoả mất năm một nghìn chín trăm lẻ một. Cơ nghiệp của gia đình còn kéo dài nhiều thập niên sau, với một công ty quản lý nhà đất mang tên ông.
Bài học đầu tiên là sự kiên nhẫn. Đất ở Sài Gòn không lên giá sau một đêm, mà lên theo từng con đường mở ra, từng khu chợ xây xong. Người giữ được đất qua nhiều chục năm mới thấy hết giá trị của nó.
Bài học thứ hai là dòng tiền. Chú Hoả không chỉ đầu cơ, ông cho thuê, và tiền thuê giúp ông không bao giờ phải bán tháo. Nhiều người hôm nay mua đất bằng tiền vay rồi chờ giá lên, chỉ cần thị trường đứng lại vài năm là kẹt.
Mình không khuyên bạn mua đất hay không mua, vì đó là quyết định riêng và phụ thuộc rất nhiều thứ. Mình chỉ để lại câu hỏi: tài sản mình đang giữ có tự nuôi được nó không, hay đang chờ một người khác trả giá cao hơn?
Câu hỏi thường gặp
Chú Hoả là ai?
Chú Hoả là tên người Sài Gòn xưa gọi thương nhân người Hoa Hui Bon Hoa, gốc Phúc Kiến, lập nghiệp ở Sài Gòn trong thế kỷ mười chín. Ông nổi tiếng là một trong những người sở hữu nhiều nhà đất nhất thành phố thời ấy.
Câu nhất Sĩ nhì Phương tam Xường tứ Hoả nghĩa là gì?
Đó là câu truyền miệng của người Sài Gòn xưa xếp hạng những người giàu có bậc nhất đất Sài Gòn và Chợ Lớn. Chữ Hoả cuối câu là Chú Hoả, còn thứ tự chỉ là cách nói dân gian.
Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh liên quan gì tới Chú Hoả?
Toà nhà chính của bảo tàng trên đường Phó Đức Chính vốn do gia đình Chú Hoả xây vào khoảng cuối thập niên hai mươi, đầu thập niên ba mươi. Sau này toà nhà được dùng làm bảo tàng.
Chú Hoả mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn chín trăm lẻ một. Sau khi ông mất, con cháu tiếp tục quản lý khối nhà đất của gia đình trong nhiều thập niên.
Chú Hoả làm giàu chủ yếu bằng cách nào?
Ông mua nhiều đất khi Sài Gòn còn đang được quy hoạch, xây dãy phố cho thuê và giữ đất lâu dài. Tiền cho thuê đều đặn cùng giá đất tăng theo đô thị là nguồn giàu chính của ông.
