Carnegie trở thành vua thép nhờ ba bước nối nhau: học một nghề mới đúng lúc là điện báo, được một ông chủ đường sắt kéo lên và chỉ cho cách đầu tư, rồi dồn hết vốn và sức vào thép khi nước Mỹ cần thép để làm đường ray, cầu và nhà cao tầng.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình kể về Andrew Carnegie, một trong những người giàu nhất thời của ông, và cũng là người về già đã cho đi gần hết tài sản. Nhưng trước khi tới phần cho đi, mình phải kể phần làm ra, bắt đầu từ một khung cửi im lặng ở Scotland.
Vì sao gia đình Carnegie rời Scotland?
Carnegie sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi lăm ở thị trấn Dunfermline, Scotland. Cha ông là thợ dệt tay, làm nghề trên chiếc khung cửi đặt ngay trong nhà, một nghề từng nuôi sống cả vùng.
Rồi máy dệt chạy bằng hơi nước tràn tới. Một xưởng máy làm ra nhiều vải hơn cả trăm thợ dệt tay, giá vải tụt, người thợ thủ công mất việc. Cậu bé Andrew nhớ mãi hình ảnh cha đi khắp nơi xin việc mà không ai thuê.
Năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, cả nhà bán khung cửi, vay thêm tiền và vượt biển sang Mỹ, về vùng Pittsburgh, bang Pennsylvania, nơi đã có họ hàng sinh sống.
Bài học đầu tiên của Carnegie vì thế rất cay đắng: công nghệ mới có thể xoá sổ cả một nghề trong vài năm. Về sau, chính ông lại là người dùng công nghệ mới để vượt lên đối thủ.
Cậu bé đưa điện báo học được gì?
Mười ba tuổi, Andrew đi làm cậu bé quấn suốt chỉ trong một xưởng dệt bông, ngày làm rất dài, công việc lặp lại và đầy bụi. Sau đó cậu chuyển sang trông nồi hơi, một việc vất vả mà cậu không hề thích.
Bước ngoặt là khi cậu được nhận làm người đưa điện báo ở Pittsburgh. Chạy giấy khắp thành phố, cậu thuộc mặt các ông chủ, thuộc địa chỉ các hãng buôn, và hiểu ai đang làm ăn với ai.
Cậu còn tự học đọc tín hiệu điện báo bằng tai, không cần nhìn băng giấy, một kỹ năng hiếm lúc bấy giờ. Thế là cậu được đề bạt lên làm nhân viên điện báo, rồi được ông Thomas Scott của hãng đường sắt Pennsylvania mời về làm thư ký kiêm điện báo viên riêng.
Một chi tiết cũng đáng nhớ: những ngày ấy, một ông đại tá ở địa phương mở tủ sách riêng cho các cậu bé đi làm mượn đọc mỗi tuần. Carnegie nói rằng chính tủ sách đó đã mở mắt cho ông, và về sau ông dành rất nhiều tiền để xây thư viện.
Đường sắt dạy Carnegie cách đầu tư
Trong hãng đường sắt, Carnegie lên dần tới chức quản lý một khu vực. Ông học cách vận hành một doanh nghiệp lớn, cách tính chi phí trên từng dặm đường, cách giữ cho tàu chạy đúng giờ.
Ông Scott còn chỉ cho ông góp vốn vào những công ty cung cấp hàng cho đường sắt. Carnegie đầu tư vào một hãng làm toa tàu có giường nằm, rồi lập công ty làm cầu sắt thay cho cầu gỗ hay cháy và hay sập.
Cách nghĩ rất rõ: đường sắt đang mọc khắp nước Mỹ, vậy thứ gì đường sắt cần thì sẽ có người mua. Ray, cầu, toa, đầu máy, tất cả đều cần sắt, rồi cần thép.
Phải nói thẳng rằng thời ấy ranh giới giữa người làm thuê cho hãng đường sắt và người bán hàng cho chính hãng đó khá mờ. Ngày nay nhiều cách làm như thế sẽ bị coi là xung đột lợi ích.
Vì sao Carnegie đặt cược vào thép?
Ở Anh, người ta đã có phương pháp thổi khí qua gang nóng chảy để luyện thép nhanh và rẻ hơn hẳn trước kia. Carnegie sang Anh, tận mắt xem lò luyện ấy chạy, và về nhà quyết định dồn vốn vào thép.
Giữa thập niên bảy mươi của thế kỷ mười chín, ông dựng một nhà máy thép lớn gần Pittsburgh và đặt tên theo vị chủ tịch của hãng đường sắt Pennsylvania. Đặt tên như vậy cũng là một cách làm khéo để có khách hàng lớn ngay từ đầu.
Điểm mạnh nhất của Carnegie là tính chi phí đến tận từng công đoạn, so tuần này với tuần trước, phân xưởng này với phân xưởng kia. Người ta hay trích một câu được gán cho ông: lo cho chi phí, còn lợi nhuận sẽ tự lo cho mình.
Ông cũng sẵn sàng đập bỏ một lò còn chạy tốt để thay bằng lò mới hiệu quả hơn, trong khi đối thủ thường tiếc của. Năm một nghìn chín trăm lẻ một, ông bán toàn bộ công ty thép cho nhóm của nhà băng Morgan, và khoản tiền ấy đưa ông vào hàng người giàu nhất thế giới thời đó.
Người nghe hôm nay rút ra được gì?
Câu chuyện Carnegie hay ở chỗ nó cho thấy kỹ năng mới mở cửa thế nào cho một đứa trẻ không có gì. Điện báo thời ấy giống như một nghề công nghệ thời nay, ai giỏi sớm thì được người có quyền chú ý.
Nó cũng cho thấy giá trị của một người thầy chịu kéo mình lên. Không có ông Scott, cậu điện báo viên có lẽ khó bước vào thế giới đầu tư nhanh như vậy.
Nhưng mình cũng phải nhắc phần tối mà tập về cuộc đình công Homestead sẽ kể kỹ: chính trong đế chế thép này, công nhân làm việc rất nặng nhọc, và một cuộc đình công đã kết thúc bằng đổ máu.
Carnegie là người từng chứng kiến cha mình mất việc vì máy móc, rồi trở thành ông chủ của những cỗ máy lớn nhất. Bạn nghĩ sao, người từng chịu thiệt có dễ quên nỗi thiệt ấy khi chính mình lên nắm quyền không?
Câu hỏi thường gặp
Andrew Carnegie người nước nào?
Carnegie sinh ở Scotland và sang Mỹ năm mười hai, mười ba tuổi cùng gia đình. Ông lớn lên và làm giàu ở vùng Pittsburgh, nhưng về già vẫn thường xuyên về sống ở Scotland vào mùa hè.
Carnegie bán công ty thép cho ai?
Năm một nghìn chín trăm lẻ một, ông bán cho nhóm do nhà băng John Pierpont Morgan đứng đầu. Công ty của ông trở thành phần cốt lõi của tập đoàn thép lớn nhất nước Mỹ lúc bấy giờ.
Vì sao Carnegie quan tâm đến thư viện?
Hồi nhỏ ông được đọc sách miễn phí nhờ một người tốt bụng mở tủ sách cho các cậu bé đi làm. Ông tin sách là cái thang để người nghèo tự leo lên, nên về sau tài trợ xây hàng nghìn thư viện.
Phương pháp luyện thép nào giúp Carnegie thành công?
Ông áp dụng sớm và quy mô lớn phương pháp thổi khí qua gang nóng chảy được phát triển ở Anh, cho phép làm thép nhanh và rẻ. Cùng với cách tính chi phí rất chặt, ông bán thép rẻ hơn đối thủ.
Carnegie mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn chín trăm mười chín ở bang Massachusetts. Đến lúc mất, phần lớn tài sản của ông đã được đem cho đi qua các quỹ và công trình công cộng.
