Morgan nắm được cả những ngành mà ông không làm ra một món hàng nào, vì ông đứng ở chỗ vốn đi qua. Đường sắt, điện, thép đều cần những khoản tiền khổng lồ, phần lớn đến từ châu Âu, và Morgan là người mà các nhà đầu tư bên kia đại dương tin để gửi tiền vào.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hai tập trước mình kể những người làm ra dầu và thép. Tập này là về một người làm ra niềm tin, và dùng niềm tin ấy để sắp xếp lại cả nền công nghiệp Mỹ cuối thế kỷ mười chín: John Pierpont Morgan.
Morgan được nuôi dạy để làm nhà băng thế nào?
Morgan sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy ở Hartford, bang Connecticut, trong một gia đình buôn bán khá giả. Cha ông, Junius Morgan, về sau thành đối tác của một nhà băng người Mỹ đặt trụ sở ở London.
Cậu con trai được cho đi học ở Thuỵ Sĩ, rồi học đại học ở Đức. Cậu nói được tiếng Pháp, tiếng Đức, quen với lối làm ăn của giới tài chính châu Âu. Đó là sự chuẩn bị có chủ đích của người cha.
Khi về New York làm việc, Morgan có sẵn một sợi dây nối với London, lúc ấy là trung tâm tài chính của thế giới. Nước Mỹ thì đang thiếu vốn trầm trọng để làm đường sắt, còn châu Âu thì thừa vốn mà ngại rủi ro ở một đất nước xa lạ.
Vai trò của nhà Morgan là đứng giữa: bán cổ phiếu và trái phiếu Mỹ cho nhà đầu tư châu Âu, và bảo đảm bằng uy tín của mình rằng khoản tiền ấy được dùng đúng.
Vì sao vốn châu Âu lại tin nhà Morgan?
Một nhà đầu tư ở London thời ấy không thể sang Mỹ kiểm tra từng tuyến đường sắt. Họ chỉ có thể tin vào người giới thiệu. Nếu người giới thiệu bán cho họ thứ rác, họ sẽ không bao giờ quay lại.
Nhà Morgan hiểu rằng uy tín là tài sản quý nhất. Họ không chỉ bán trái phiếu rồi phủi tay, mà theo dõi công ty đã nhận tiền, đòi có người của mình trong hội đồng quản trị, can thiệp khi ban lãnh đạo làm ăn bừa.
Năm một nghìn chín trăm mười hai, khi bị một uỷ ban của Quốc hội Mỹ chất vấn, Morgan nói rằng điều đầu tiên ông xét khi cho vay là nhân cách của người vay, trước cả tiền bạc hay tài sản thế chấp. Câu ấy được trích lại rất nhiều.
Có người cho rằng đó là lời nói đẹp của một người quyền lực. Nhưng nó cũng phản ánh đúng cách ngân hàng thời ấy vận hành: khi chưa có báo cáo tài chính chuẩn mực và cơ quan giám sát, chữ tín của con người là thứ thay thế.
Từ cho vay tới sắp xếp lại cả một ngành
Đường sắt Mỹ cuối thế kỷ mười chín xây quá nhiều, chạy song song, phá giá nhau rồi phá sản hàng loạt, nhất là sau cuộc khủng hoảng năm một nghìn tám trăm chín mươi ba. Nhà Morgan nhận tái cấu trúc nhiều hãng như vậy.
Tái cấu trúc nghĩa là cắt bớt nợ, gộp tuyến, thay người điều hành và đặt người của nhà băng vào ban lãnh đạo. Báo chí gọi kiểu làm này bằng một cái tên lấy từ chính họ Morgan.
Ở ngành điện, Morgan đứng sau việc gộp công ty điện của Edison với một hãng đối thủ để lập nên General Electric vào năm một nghìn tám trăm chín mươi hai. Ở ngành thép, ông mua lại công ty của Carnegie và gộp với nhiều hãng khác thành United States Steel năm một nghìn chín trăm lẻ một.
Tập đoàn thép ấy được coi là công ty đầu tiên trên thế giới có vốn hoá vượt một tỉ đô la. Một người không đúc ra tấn thép nào bỗng trở thành người sắp xếp ngành thép lớn nhất nước Mỹ.
Morgan có phải người thích cạnh tranh không?
Ngược lại, Morgan ghét cạnh tranh mà ông gọi là phá hoại. Với ông, ba hãng đường sắt chạy song song rồi phá giá nhau tới phá sản là một sự lãng phí, làm mất tiền của nhà đầu tư mà ông đã mời vào.
Ông thích trật tự: ít công ty hơn, lớn hơn, ổn định hơn, có người điều hành giỏi và có nhà băng đứng sau trông chừng. Trật tự ấy giúp nhà đầu tư yên tâm, nhưng cũng làm giá cả ít bị ép xuống.
Đó chính là chỗ người dân và chính trị gia lo ngại. Khi một nhóm nhà băng ngồi trong hội đồng quản trị của hàng loạt công ty lớn, họ có thể quyết thay cho cả thị trường. Những tập về độc quyền mình sẽ kể chính phủ Mỹ đã phản ứng thế nào.
Morgan còn là một nhà sưu tầm nghệ thuật và sách cổ lớn. Ông mất năm một nghìn chín trăm mười ba ở Roma, và thư viện riêng của ông ở New York về sau mở cửa cho công chúng.
Bài học về vị trí đứng giữa
Câu chuyện Morgan cho thấy một vị trí kinh doanh mà nhiều người bỏ qua: đứng giữa hai bên cần nhau mà không tin nhau. Người có tiền không biết người cần tiền, người cần tiền không gặp được người có tiền.
Ai đứng giữa và giữ được chữ tín với cả hai bên thì có quyền rất lớn. Ở quy mô nhỏ, một người môi giới uy tín trong làng, một người đứng ra gom hàng cho bà con, cũng làm đúng việc ấy.
Nhưng vị trí đứng giữa cũng dễ bị lạm dụng. Khi người trung gian thấy hết mọi bên, họ có thể vì lợi riêng mà nghiêng cán cân. Đó là lý do xã hội về sau đặt ra luật lệ cho ngân hàng và người môi giới.
Nếu bạn là người đứng giữa trong một việc nào đó, hãy tự hỏi: mình đang giữ chữ tín cho cả hai bên, hay chỉ cho bên trả tiền mình nhiều hơn?
Câu hỏi thường gặp
John Pierpont Morgan sống vào thời nào?
Ông sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy và mất năm một nghìn chín trăm mười ba. Thời đỉnh cao của ông là khoảng ba mươi năm cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi.
Morgan có liên quan gì đến General Electric?
Nhà băng của ông đứng ra thu xếp việc gộp công ty điện gắn với Thomas Edison với một hãng đối thủ để lập General Electric năm một nghìn tám trăm chín mươi hai. Morgan đóng vai người thu xếp vốn và sắp xếp lại sở hữu.
Vì sao Morgan mua lại công ty thép của Carnegie?
Ông muốn chấm dứt cuộc cạnh tranh có thể làm cả ngành thép phá giá nhau. Mua lại Carnegie rồi gộp với nhiều hãng khác giúp ông lập một tập đoàn chi phối thị trường thép Mỹ.
Morgan quan trọng nhất ở khả năng nào?
Ông giỏi gom vốn lớn và giữ lòng tin của nhà đầu tư, đặc biệt là vốn châu Âu. Nhờ đó ông có thể quyết định số phận nhiều công ty mà không cần trực tiếp điều hành sản xuất.
Thư viện Morgan ở New York là gì?
Đó là nơi lưu giữ bộ sưu tập sách cổ, bản thảo và tác phẩm nghệ thuật mà Morgan gom góp suốt đời. Sau khi ông mất, gia đình biến nó thành một thư viện và bảo tàng mở cho công chúng.
