Cornelius Vanderbilt dựng được đế chế đường sắt vì ông dám bỏ nghề cũ đang hái ra tiền để sang nghề mới đúng lúc, ba lần trong đời: từ thuyền buồm sang tàu hơi nước, rồi từ tàu thuỷ sang đường sắt. Lần nào ông cũng bước vào bằng giá rẻ và bước ra với phần lớn thị trường.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Người Mỹ thời ấy gọi ông là ông Thiếu tướng hải quân, dù ông chưa từng ở trong hải quân ngày nào. Cái biệt danh ấy đến từ những con tàu, và câu chuyện của tập này cũng bắt đầu từ một chiếc thuyền nhỏ ở bến cảng New York.
Chiếc thuyền buồm đầu tiên ở đảo Staten
Vanderbilt sinh năm một nghìn bảy trăm chín mươi tư trên đảo Staten, sát cảng New York, trong một gia đình làm nông và chở thuyền. Cậu bỏ học rất sớm, khoảng mười một tuổi đã ra bến phụ việc.
Người ta hay kể rằng năm mười sáu tuổi, cậu vay mẹ một khoản tiền nhỏ để mua chiếc thuyền buồm đáy bằng, rồi chở khách và hàng qua lại giữa đảo và Manhattan. Chi tiết số tiền mỗi sách kể một kiểu, nên mình chỉ giữ phần chắc: cậu bắt đầu bằng một chiếc thuyền và rất nhiều sức chịu khó.
Cậu nổi tiếng vì chạy thuyền cả những hôm trời xấu mà người khác nằm nhà, và vì giá rẻ hơn. Hai thứ đó, chịu khó hơn và rẻ hơn, sẽ là công thức đi theo ông suốt đời.
Trong cuộc chiến năm một nghìn tám trăm mười hai giữa Mỹ và Anh, cậu nhận chở hàng tiếp tế cho các pháo đài quanh cảng. Hợp đồng nhà nước đầu tiên ấy giúp cậu có vốn để mua thêm thuyền.
Vì sao Vanderbilt bỏ thuyền buồm sang tàu hơi nước?
Tàu hơi nước xuất hiện trên các dòng sông quanh New York, chạy không cần gió, đúng giờ hơn hẳn. Nhiều người chở thuyền buồm coi nó là thứ đồ chơi đắt tiền. Vanderbilt thì nhìn thấy cái kết của nghề mình.
Ông bán dần thuyền buồm và đi làm thuyền trưởng cho một chủ tàu hơi nước tên là Thomas Gibbons. Lúc ấy bang New York đã trao độc quyền chạy tàu hơi nước trên vùng nước của bang cho một nhóm người. Gibbons và Vanderbilt chạy tàu bất chấp độc quyền đó, lẩn tránh người đi bắt.
Vụ tranh chấp lên tới Toà án Tối cao Mỹ. Năm một nghìn tám trăm hai mươi tư, toà phán rằng việc buôn bán giữa các bang thuộc quyền của liên bang, độc quyền do một bang cấp không chặn được tàu có giấy phép liên bang. Bản án mở toang các dòng sông cho cạnh tranh.
Vanderbilt đã học xong nghề tàu hơi nước trong lúc làm thuê, và khi thị trường mở cửa thì ông ra riêng. Đó là một kiểu chuẩn bị đáng để ý: làm cho người khác như đang học trả tiền để sau này làm cho mình.
Cơn sốt vàng California và tuyến qua Nicaragua
Khi người ta tìm thấy vàng ở California vào cuối thập niên bốn mươi của thế kỷ mười chín, hàng chục nghìn người ở bờ đông muốn sang bờ tây thật nhanh. Đi đường bộ thì mất nhiều tháng, đi tàu vòng qua mũi Nam Mỹ thì xa vô cùng.
Vanderbilt mở một tuyến đi qua Nicaragua: tàu biển chở khách tới bờ biển Caribe, khách đi thuyền ngược sông, qua hồ, đi một đoạn đường bộ ngắn sang bờ Thái Bình Dương rồi lên tàu đi tiếp. Tuyến ấy ngắn hơn tuyến qua Panama mà đối thủ đang chạy.
Như thường lệ, ông hạ giá vé để kéo khách. Cuộc cạnh tranh trên tuyến này gay gắt tới mức đối thủ có lúc trả cho ông một khoản tiền đều đặn để ông đừng chạy tàu cạnh tranh, chuyện mà mình sẽ kể kỹ ở một tập riêng về chiến tranh giá.
Tuyến Nicaragua còn dính vào những biến động chính trị của chính nước ấy thời đó. Câu chuyện cho thấy khi một doanh nghiệp lớn đặt chân sang nước khác, nó khó mà đứng ngoài chính trường nơi đó.
Về già mới bước vào đường sắt
Ngoài sáu mươi tuổi, khi người khác đã nghỉ, Vanderbilt chuyển dần vốn từ tàu thuỷ sang đường sắt. Ông nhận ra tàu hoả sẽ thay tàu sông như tàu hơi nước từng thay thuyền buồm.
Ông mua quyền kiểm soát vài tuyến đường sắt quanh New York, rồi nắm tuyến lớn chạy ngược lên phía bắc và sang phía tây của bang. Gom các tuyến rời rạc thành một mạng liền giúp hàng và khách đi suốt mà không phải đổi tàu nhiều lần.
Không phải cuộc chiến nào ông cũng thắng. Trong cuộc giành giật một tuyến đường sắt khác với nhóm Daniel Drew và Jay Gould, ông bị đối thủ in thêm cổ phiếu để pha loãng, và cuối cùng phải rút.
Đầu thập niên bảy mươi, ông cho xây một nhà ga lớn ở Manhattan, tiền thân của nhà ga Grand Central nổi tiếng ngày nay. Năm một nghìn tám trăm bảy mươi bảy ông mất, được xem là một trong những người giàu nhất nước Mỹ lúc ấy, và để phần lớn tài sản cho một người con trai.
Đổi nghề đúng lúc khó ở chỗ nào?
Nghe lại đời Vanderbilt, ai cũng thấy hiển nhiên là phải bỏ thuyền buồm theo tàu hơi nước. Nhưng ở thời điểm đó, nghề cũ vẫn đang có lãi, còn nghề mới thì tốn kém, chưa chắc thắng.
Cái khó nhất không phải là thấy cái mới, mà là chịu bỏ cái đang nuôi mình. Nhiều chủ thuyền thời ấy thấy tàu hơi nước rất rõ, chỉ là họ chờ thêm một mùa nữa, rồi thêm một mùa nữa.
Một người bán hàng ở chợ hôm nay đứng trước chuyện bán qua mạng cũng gặp đúng câu hỏi ấy. Không cần bỏ hết như Vanderbilt, nhưng có thể làm như ông thời đi làm thuê cho Gibbons: học nghề mới trong lúc nghề cũ vẫn chạy.
Cũng cần nhớ rằng Vanderbilt làm ăn rất tàn nhẫn, và gia sản ông để lại đã tan khá nhanh qua vài đời con cháu, chuyện mình dành cho một tập khác. Còn bạn, nghề bạn đang làm đang ở thời thuyền buồm hay thời tàu hơi nước?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Vanderbilt được gọi là Commodore?
Commodore là một cấp bậc chỉ huy trong hải quân, nhưng ông chưa từng phục vụ quân đội. Biệt danh ấy đến từ đội tàu thuỷ lớn mà ông sở hữu, ban đầu như một cách gọi đùa rồi thành tên gọi quen.
Vụ Gibbons kiện Ogden có ý nghĩa gì?
Năm một nghìn tám trăm hai mươi tư, Toà án Tối cao Mỹ xác định quyền điều chỉnh việc buôn bán giữa các bang thuộc về liên bang. Bản án chấm dứt độc quyền tàu hơi nước do bang New York cấp và mở đường cho cạnh tranh.
Vanderbilt có lập trường đại học không?
Có. Ông tặng một khoản tiền lớn để lập một trường đại học ở thành phố Nashville, bang Tennessee, và trường mang tên ông. Đây là món từ thiện lớn nhất của ông khi còn sống.
Nhà ga Grand Central có phải do Vanderbilt xây?
Ông xây nhà ga tiền thân trên vị trí ấy vào đầu thập niên bảy mươi của thế kỷ mười chín. Toà nhà ga Grand Central mà du khách thấy ngày nay được xây lại sau này, vào đầu thế kỷ hai mươi.
Vanderbilt để lại tài sản cho ai?
Ông để phần lớn tài sản cho con trai William Henry, người được xem là có năng lực nhất để giữ đế chế. Các con khác nhận phần nhỏ hơn nhiều, và bản di chúc đã gây tranh chấp trong gia đình.
