Thời mạ vàng là cách người Mỹ gọi khoảng ba mươi năm cuối thế kỷ mười chín, khi đất nước giàu lên rất nhanh nhưng lớp vàng ấy chỉ phủ mỏng bên ngoài, bên dưới là nghèo đói, tham nhũng và điều kiện làm việc khắc nghiệt. Nhiều ông trùm xuất hiện cùng lúc vì thị trường mới mở rộng chưa từng có, trong khi luật lệ, thuế và công đoàn chưa kịp lớn theo.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Sau mấy tập kể từng người, hôm nay mình lùi ra xa một chút để nhìn cả bức tranh. Vì sao những cái tên Rockefeller, Carnegie, Vanderbilt, Morgan lại cùng sống, cùng làm giàu trong một quãng thời gian ngắn như vậy?
Cái tên thời mạ vàng từ đâu ra?
Tên gọi ấy lấy từ một cuốn tiểu thuyết châm biếm mà nhà văn Mark Twain viết chung với một người bạn, in năm một nghìn tám trăm bảy mươi ba. Cuốn sách chế giễu thói đầu cơ, mua chuộc và khoe khoang của xã hội Mỹ lúc ấy.
Chữ mạ vàng được chọn rất khéo. Vàng thật là vàng ròng từ trong ra ngoài. Mạ vàng là một lớp vàng mỏng dát lên trên một thứ kim loại rẻ tiền hơn. Nhìn từ xa thì lấp lánh, cạo nhẹ thì lộ ra bên trong.
Các sử gia về sau dùng cái tên ấy để gọi cả một giai đoạn, thường tính từ sau Nội chiến tới khoảng cuối thế kỷ mười chín. Ranh giới không cắt dứt khoát, mỗi người tính lệch nhau vài năm.
Điều cần nhớ là chính người cùng thời đã thấy cái giả của sự giàu có ấy. Nó không phải nhận xét của đời sau nhìn lại.
Đường sắt mở ra một thị trường khổng lồ
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín, tuyến đường sắt xuyên lục địa đầu tiên của Mỹ nối xong, hai đoạn từ đông và từ tây gặp nhau ở bang Utah. Từ đó hàng hoá và con người có thể đi từ bờ biển này sang bờ biển kia trong vài ngày thay vì vài tháng.
Khi một nhà máy ở Pittsburgh bán được thép cho khắp nước, hay một lò lọc dầu ở Cleveland gửi dầu hoả tới mọi thị trấn, quy mô của một doanh nghiệp bỗng lớn gấp nhiều lần. Ai làm rẻ nhất sẽ ăn được cả thị trường, không chỉ một vùng.
Đường sắt tự nó cũng là ngành kinh doanh lớn nhất thời đó, cần vốn khổng lồ, cần thép, cần than. Một ngành kéo theo năm bảy ngành khác lớn lên cùng.
Bạn có thể so với một con đường lớn vừa mở qua một vùng quê. Người mở quán đầu tiên ở ngã tư ấy có thể giàu lên rất nhanh, không hẳn vì giỏi hơn người khác, mà vì đứng đúng chỗ trước khi đông người.
Người nhập cư và máy móc mới
Cùng thời gian đó, hàng triệu người từ châu Âu đổ sang Mỹ tìm việc. Họ là thợ mỏ, thợ lò, người làm đường, công nhân nhà máy. Nguồn lao động dồi dào và rẻ giúp nhà máy mở rộng nhanh.
Máy móc mới cũng tới dồn dập: điện báo, điện thoại, đèn điện, phương pháp luyện thép mới, máy hơi nước lớn hơn. Ai nắm sớm một công nghệ thì có lợi thế lớn so với người đi sau.
Nhưng phía bên kia của dòng lao động rẻ là những ngày làm mười hai giờ, nhà máy không có bảo hộ, tai nạn lao động diễn ra thường xuyên, trẻ em đi làm trong mỏ và xưởng. Lớp vàng phía trên đứng trên lớp kim loại ấy.
Ở các thành phố lớn, khu nhà ổ chuột chen chúc người nhập cư mọc lên ngay cạnh những dinh thự xa hoa của giới chủ. Hình ảnh đối lập đó là thứ mà cái tên mạ vàng muốn chỉ thẳng vào.
Luật lệ và thuế chưa theo kịp
Thời ấy nước Mỹ gần như chưa có thuế thu nhập liên bang. Một sắc thuế thu nhập từng có trong thời Nội chiến rồi bị bỏ. Phải tới năm một nghìn chín trăm mười ba, sau khi Hiến pháp được sửa, thuế thu nhập liên bang mới có chỗ đứng vững.
Không có thuế thu nhập, tài sản tích luỹ được gần như giữ nguyên để tái đầu tư. Cũng chưa có luật chống độc quyền cho tới năm một nghìn tám trăm chín mươi, và ngay cả khi có rồi thì nhiều năm sau mới được thi hành mạnh tay.
Chính quyền các cấp thời ấy nổi tiếng về chuyện mua chuộc. Các hãng đường sắt được cấp những dải đất rất lớn, nhiều chính trị gia nhận cổ phiếu hay tiền từ chính những công ty cần họ bỏ phiếu.
Một sân chơi mà luật chưa vẽ vạch thì người chơi giỏi và liều nhất sẽ chạy rất xa. Đó là lý do nhiều cách làm giàu thời đó, nếu đem ra hôm nay, sẽ bị coi là phạm luật.
Sau thời mạ vàng là gì?
Khoảng đầu thế kỷ hai mươi, nước Mỹ bước vào giai đoạn mà các sử gia gọi là thời kỳ cải cách tiến bộ. Báo chí điều tra, công đoàn, phong trào phụ nữ, các chính trị gia cải cách cùng đòi đặt lại luật chơi.
Luật chống độc quyền được dùng thật sự, thuế thu nhập ra đời, ngân hàng trung ương được lập, nhiều bang đặt giới hạn giờ làm và cấm lao động trẻ em. Sự giàu có không biến mất, nhưng bị đặt vào khuôn khổ.
Nhìn từ Việt Nam hôm nay, câu chuyện này gợi một suy nghĩ: thời kỳ kinh tế mở nhanh luôn tạo ra những người giàu rất nhanh, và cũng luôn có lúc xã hội phải quay lại đặt luật cho những gì đã xảy ra.
Người làm ăn tỉnh táo vì thế không chỉ hỏi cái gì đang được phép, mà còn hỏi cái gì có thể sẽ bị cấm khi xã hội nhìn lại. Bạn nghĩ xem, trong ngành của mình, đâu là lớp mạ vàng?
Câu hỏi thường gặp
Thời mạ vàng kéo dài khoảng bao lâu?
Thường được tính từ sau Nội chiến Mỹ, khoảng đầu thập niên bảy mươi, tới gần cuối thế kỷ mười chín. Các sử gia không thống nhất một mốc chính xác, nên có người tính dài hơn hoặc ngắn hơn vài năm.
Ai đặt ra tên gọi thời mạ vàng?
Tên gọi bắt nguồn từ cuốn tiểu thuyết châm biếm của Mark Twain viết chung với Charles Dudley Warner, in năm một nghìn tám trăm bảy mươi ba. Các sử gia sau này mượn tên sách để gọi cả giai đoạn.
Thời mạ vàng khác thời kỳ cải cách tiến bộ thế nào?
Thời mạ vàng là lúc kinh tế bùng nổ trong khi luật lệ còn lỏng. Thời kỳ cải cách tiến bộ ở đầu thế kỷ hai mươi là lúc xã hội phản ứng lại, đặt ra luật chống độc quyền, thuế thu nhập và bảo vệ người lao động.
Vì sao đường sắt quan trọng với các tài phiệt Mỹ?
Đường sắt nối các vùng thành một thị trường chung, giúp doanh nghiệp lớn bán hàng khắp nước. Bản thân ngành đường sắt cũng cần rất nhiều vốn, thép và than, nên kéo theo nhiều đế chế khác.
Người lao động thời mạ vàng sống ra sao?
Nhiều người làm việc mười tiếng tới mười hai tiếng một ngày, ít được bảo hộ, tai nạn xảy ra thường xuyên. Trẻ em đi làm trong nhà máy và hầm mỏ là chuyện phổ biến, cho tới khi các phong trào cải cách đòi thay đổi.
