Rockefeller trở thành vua dầu mỏ không nhờ tìm ra giếng dầu nào, mà nhờ đứng ở khâu lọc dầu, ghi chép mọi đồng ra vào và cắt chi phí kỹ hơn bất kỳ ai trong một ngành còn rất hỗn loạn. Cậu kế toán mười sáu tuổi năm nào mang đúng thói quen ấy vào việc làm ăn suốt đời.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt, podcast kể chuyện những đế chế kinh doanh đã thành lịch sử. Tập này mình mở đầu bằng người mà sử sách hay gọi là một trong những người giàu nhất mọi thời: John Davison Rockefeller. Mình sẽ đi từ căn nhà nghèo ở nông thôn tới nhà máy lọc dầu ở Cleveland, và dừng lại ở vài thói quen nhỏ mà bạn có thể đem về dùng.
Rockefeller lớn lên trong gia đình thế nào?
Rockefeller sinh năm một nghìn tám trăm ba mươi chín ở vùng nông thôn bang New York. Người cha là một tay buôn bán rong, đi biền biệt, bán đủ thứ thuốc men và có tiếng là ăn nói khéo nhưng không đáng tin. Người mẹ thì ngược lại, sùng đạo, tằn tiện và rất nghiêm.
Hai hình mẫu ấy đặt cạnh nhau trong một đứa trẻ. Từ cha, cậu thấy sức mạnh của việc mặc cả và của đồng tiền mặt. Từ mẹ, cậu học được tính tiết kiệm, giữ lời và thói quen dành ra một phần thu nhập để cho đi.
Gia đình chuyển nhà nhiều lần rồi về gần Cleveland, bang Ohio. Cậu bé học gần hết phổ thông thì bỏ ngang để đi học một khoá ngắn về kế toán và thương mại, loại trường dạy nghề chỉ kéo dài vài tháng.
Không có vốn liếng, không có quan hệ, thứ duy nhất Rockefeller mang theo vào đời là cái đầu thích con số và một tính kỷ luật hiếm thấy ở tuổi ấy.
Ngày đi làm đầu tiên và cuốn sổ cái A
Mùa thu năm một nghìn tám trăm năm mươi lăm, sau nhiều tuần đi gõ cửa từng văn phòng, cậu được nhận làm phụ việc kế toán cho một hãng buôn hàng nông sản ở Cleveland. Suốt đời về sau, ông vẫn coi ngày đó như một ngày lễ riêng và kỷ niệm nó hằng năm.
Công việc là ghi sổ, đối chiếu hoá đơn, đòi nợ. Người trẻ khác có thể thấy chán, còn cậu thì thấy được dòng tiền chảy trong một doanh nghiệp: tiền vào từ đâu, rò rỉ ở chỗ nào, khoản nào bị trả hớ.
Cùng lúc, cậu ghi chép chi tiêu của chính mình vào một cuốn sổ nhỏ mà sau này được gọi là sổ cái A. Trong đó có tiền ăn, tiền giặt, tiền mua đôi găng tay, và cả những khoản nhỏ góp cho nhà thờ hay cho người nghèo, ngay từ khi lương còn rất ít.
Cuốn sổ ấy về sau trở thành một thứ báu vật trong gia đình. Nó cho thấy một điều giản dị: người này biết rõ từng đồng của mình đi đâu trước khi biết cách làm ra nhiều đồng.
Từ buôn nông sản sang lọc dầu ở Cleveland
Chưa tới hai mươi tuổi, Rockefeller cùng một người bạn mở hãng buôn nông sản riêng. Nội chiến Mỹ nổ ra, nhu cầu lương thực tăng mạnh, việc buôn bán thuận lợi và cậu tích được khoản vốn đầu tiên.
Đúng lúc đó, vùng tây bắc Pennsylvania bùng lên cơn sốt dầu sau khi người ta khoan được giếng dầu đầu tiên. Dầu thô đem lọc ra dầu hoả để thắp đèn, thứ hàng mà nhà nào cũng cần khi trời tối.
Điều đáng chú ý là Rockefeller không lao vào khoan giếng. Khoan giếng như đánh bạc, hôm nay trúng mai cạn, giá dầu thô lên xuống điên cuồng. Ông chọn khâu lọc dầu, nơi có thể tính toán, cải tiến và làm cho chi phí thấp hơn đối thủ.
Cleveland lại nằm ở vị trí đẹp, có đường thuỷ qua hồ và đường sắt nối với vùng dầu lẫn thị trường phía đông. Vị trí ấy giúp ông thương lượng giá vận chuyển, một thứ vũ khí mà mình sẽ kể kỹ ở những tập về độc quyền.
Standard Oil và thói quen cắt từng giọt chi phí
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi, Rockefeller cùng anh em và các cộng sự lập công ty Standard Oil. Cái tên mang ý chuẩn mực: dầu hoả của họ phải đều chất lượng, không lúc tốt lúc xấu như hàng của nhiều lò lọc nhỏ.
Ông tự làm thùng chứa, tự lo xe bồn, tự tận dụng những phần dư thừa của quá trình lọc thay vì đổ bỏ. Thời ấy xăng còn bị coi là chất thải phiền phức, trong khi dầu hoả mới là món hàng chính.
Có một giai thoại hay được kể: thấy công nhân hàn mỗi thùng dầu bằng bốn mươi giọt thiếc, ông hỏi thử ba mươi chín giọt có được không. Thử ra ba mươi tám giọt thì có thùng rò, ba mươi chín giọt thì vẫn kín. Một giọt nhân lên hàng triệu thùng mỗi năm thành một khoản tiền đáng kể.
Chuyện thật hay được tô vẽ thêm thì khó kiểm, nhưng nó nói đúng tính cách của Standard Oil: lợi thế không đến từ một cú đánh lớn, mà từ hàng nghìn chỗ tiết kiệm nhỏ cộng dồn lại.
Bài học tỉnh táo từ một người rất giàu
Rockefeller sống tới chín mươi bảy tuổi và mất năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy. Ông để lại một đế chế, những quỹ từ thiện lớn, và cả một tiếng xấu về cách đè bẹp đối thủ mà các tập sau mình sẽ kể không né tránh.
Phần đáng học là thói quen ghi chép. Một chủ tiệm nhỏ ở mình hôm nay nếu ghi đủ từng khoản chi trong ba tháng thường sẽ tìm ra vài khoản rò rỉ mà trước đó không hề biết, từ tiền điện để quên tới hàng hư vì để lâu.
Phần cần tỉnh táo là đừng tin rằng cứ tiết kiệm như Rockefeller là sẽ giàu như Rockefeller. Ông gặp đúng một ngành mới, đúng thời luật lệ còn lỏng, và dùng cả những cách mà ngày nay pháp luật cấm.
Vậy nên mình nghĩ câu chuyện của ông đáng nghe như một tấm gương hai mặt. Bạn thử nghĩ xem, trong việc mình đang làm, đâu là giọt thiếc thứ bốn mươi mà mình vẫn trả tiền mỗi ngày mà chưa từng hỏi lại?
Câu hỏi thường gặp
Rockefeller có phải người tìm ra dầu mỏ ở Mỹ không?
Không. Giếng dầu khoan thành công ở Pennsylvania là việc của người khác. Rockefeller vào ngành ở khâu lọc dầu và vận chuyển, rồi dần dần nắm phần lớn ngành lọc dầu nước Mỹ.
Standard Oil bán sản phẩm chính là gì?
Thời đầu, sản phẩm chính là dầu hoả để thắp đèn. Xăng chỉ trở thành món hàng lớn khi ô tô phổ biến vào đầu thế kỷ hai mươi.
Sổ cái A của Rockefeller ghi những gì?
Đó là cuốn sổ ghi thu chi cá nhân thời ông còn trẻ, từ tiền ăn, tiền đồ dùng tới những khoản đóng góp cho nhà thờ và người nghèo. Nó cho thấy thói quen tính toán và cho đi có từ rất sớm.
Vì sao Rockefeller chọn lọc dầu thay vì khoan giếng?
Khoan giếng rủi ro cao, giá dầu thô biến động mạnh. Lọc dầu là khâu có thể cải tiến kỹ thuật, giảm chi phí và kiểm soát chất lượng, nên dễ tạo lợi thế bền hơn.
Rockefeller mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn chín trăm ba mươi bảy ở bang Florida, hưởng thọ chín mươi bảy tuổi. Những năm cuối đời ông chủ yếu lo việc từ thiện và sống khá lặng lẽ.
