Nhiều đế chế gia đình sống được lâu vì họ sớm tách quyền sở hữu khỏi quyền điều hành: gia tộc giữ cổ phần, giữ quyền giám sát và bổ nhiệm, còn việc làm ăn hằng ngày giao cho những người quản lý giỏi được thuê từ bên ngoài. Nhà Mitsui, nhà Sumitomo ở Nhật Bản, hay Standard Oil sau khi Rockefeller lui về, đều là những ví dụ rõ.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập này nói về một quyết định khó nhất với nhiều gia đình làm ăn: chấp nhận rằng người giỏi nhất để điều hành cơ nghiệp có thể không mang họ mình.
Người quản gia thời Edo và Minh Trị
Ở Nhật Bản thời Edo, các nhà buôn lớn đã có truyền thống dùng người quản lý được thuê, thường là những người vào làm từ khi còn là cậu bé học việc, rồi leo dần lên qua mấy chục năm. Người giỏi nhất có thể trở thành người điều hành thật sự của cả cửa hiệu.
Gia chủ giữ quyền sở hữu và các quyết định lớn, nhưng việc hằng ngày, thậm chí nhiều chiến lược quan trọng, nằm trong tay người quản lý. Có trường hợp gia chủ kém cỏi bị chính luật nhà buộc phải nhường quyền.
Thời Minh Trị, khi các gia tộc đứng trước biến động lớn, chính những người quản lý ấy cứu cơ nghiệp. Nhà Mitsui có những người quản lý không mang họ Mitsui đã đưa gia tộc qua cơn khủng hoảng giữ tiền công và mở rộng sang ngân hàng, thương mại.
Ở nhà Sumitomo, như mình đã kể, Hirose Saihei đi lên từ chân làm công ở mỏ Besshi, giữ mỏ khỏi bị tịch thu và hiện đại hoá nó. Gia tộc trao cho ông quyền rất lớn, và ông không phụ lòng tin ấy.
Rockefeller lui về và đội ngũ điều hành
Ở Mỹ, Rockefeller rút dần khỏi việc điều hành Standard Oil từ giữa thập niên chín mươi của thế kỷ mười chín, khi mới ngoài năm mươi tuổi, vì sức khoẻ và vì muốn dành thời gian cho việc khác. Ông vẫn là cổ đông lớn nhất.
Việc hằng ngày được giao cho một nhóm điều hành mà ông đã dày công xây dựng, những người giỏi mà ông tuyển và giữ suốt nhiều năm. Một trong số họ trở thành người thật sự cầm lái công ty trong giai đoạn sau.
Carnegie cũng vậy. Ông dành nhiều thời gian ở Scotland, viết sách, du lịch, trong khi các cộng sự như Henry Clay Frick hay những người quản lý trẻ mà ông nâng đỡ điều hành các nhà máy. Ông giữ quyền bằng cổ phần và bằng những lá thư chỉ đạo về chi phí.
Khả năng rời khỏi việc hằng ngày mà doanh nghiệp vẫn chạy tốt là dấu hiệu của một tổ chức đã trưởng thành, không còn phụ thuộc vào một người.
Người được thuê làm vì ai?
Tách sở hữu và điều hành cũng sinh ra một vấn đề mà các nhà kinh tế học gọi là vấn đề người đại diện. Người quản lý được thuê có thể làm vì lợi ích của mình hơn là của chủ: lương cao, quyền lớn, dự án hoành tráng, hay nhận lợi riêng sau lưng chủ.
Đầu thập niên ba mươi của thế kỷ hai mươi, hai học giả người Mỹ viết một cuốn sách nổi tiếng chỉ ra rằng trong nhiều công ty lớn, cổ đông thì phân tán, còn quyền thật sự nằm trong tay giới quản lý. Từ đó, câu hỏi ai kiểm soát người điều hành trở thành một chủ đề lớn của quản trị doanh nghiệp.
Các gia tộc xưa giải quyết vấn đề ấy bằng cách riêng. Nhà Mitsui dùng luật nhà và văn phòng gia tộc để giám sát. Người quản lý được chọn từ những người gắn bó từ thuở học việc, lòng trung thành được bồi đắp qua mấy chục năm.
Ngày nay người ta dùng hội đồng quản trị, kiểm toán độc lập, lương thưởng gắn với kết quả dài hạn. Công cụ thay đổi, nhưng câu hỏi thì vẫn thế.
Gia tộc giữ quyền giám sát bằng cách nào?
Thuê người ngoài không có nghĩa là buông tay. Những gia tộc thành công thường giữ chặt ba thứ: quyền bổ nhiệm và bãi nhiệm người điều hành, quyền xem sổ sách bất cứ lúc nào, và quyền quyết định những việc lớn như bán tài sản hay vay nợ lớn.
Họ cũng giữ một vài thành viên gia đình trong vai trò giám sát, những người hiểu việc kinh doanh đủ để hỏi đúng câu, dù không trực tiếp điều hành.
Và họ đối xử với người quản lý giỏi như người nhà: lương xứng đáng, được tôn trọng, có phần trong thành quả. Hirose Saihei ở nhà Sumitomo được tin cậy tới mức tiếng nói của ông có sức nặng như của gia chủ.
Ngược lại, gia tộc nào vừa thuê người ngoài vừa nghi ngờ, can thiệp từng việc nhỏ, thì người giỏi sẽ bỏ đi, chỉ còn lại người chịu được sự soi mói, mà người ấy chưa chắc đã giỏi.
Một cơ sở gia đình nhỏ nên làm gì?
Ở Việt Nam, rất nhiều cơ sở kinh doanh gia đình đứng trước đúng câu hỏi này khi bố mẹ già đi. Con cái có thể không muốn hoặc không đủ sức tiếp quản, mà thuê người ngoài thì sợ mất quyền, sợ bị lừa.
Một bước đầu đơn giản là tách bạch sổ sách của cơ sở khỏi chi tiêu gia đình, để bất kỳ ai điều hành cũng có số liệu rõ ràng mà làm, và chủ có số liệu rõ ràng mà kiểm tra.
Bước tiếp theo là giao việc tăng dần cho người được thuê, quan sát qua thời gian, như Jakob Fugger đã quan sát người cháu Anton. Niềm tin nên được xây bằng kết quả, không phải bằng cảm tính.
Và câu hỏi đáng nghĩ nhất là: nếu ngày mai mình không thể tới cửa hàng, việc làm ăn có còn chạy được không? Nếu câu trả lời là không, thì cơ nghiệp của bạn đang treo trên sức khoẻ của chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tách quyền sở hữu và quyền điều hành nghĩa là gì?
Đó là khi người sở hữu doanh nghiệp không trực tiếp điều hành công việc hằng ngày, mà giao cho người quản lý được thuê. Chủ sở hữu giữ quyền bổ nhiệm, giám sát và quyết định những việc lớn.
Vấn đề người đại diện là gì?
Đó là nguy cơ người được thuê điều hành làm vì lợi ích của mình thay vì lợi ích của chủ sở hữu. Các công cụ như hội đồng quản trị, kiểm toán và lương thưởng gắn với kết quả dài hạn được dùng để hạn chế vấn đề này.
Rockefeller rút khỏi điều hành Standard Oil khi nào?
Ông rút dần khỏi việc điều hành hằng ngày từ khoảng giữa thập niên chín mươi của thế kỷ mười chín, khi mới ngoài năm mươi tuổi. Ông vẫn là cổ đông lớn nhất trong khi đội ngũ điều hành lo việc hằng ngày.
Các gia tộc Nhật xưa chọn người quản lý thế nào?
Họ thường chọn từ những người vào làm từ khi còn là cậu bé học việc, gắn bó qua nhiều chục năm và leo dần lên. Người giỏi nhất có thể được trao quyền điều hành rất lớn.
Doanh nghiệp gia đình nhỏ nên bắt đầu thuê người ngoài thế nào?
Nên tách bạch sổ sách kinh doanh khỏi chi tiêu gia đình, giao việc tăng dần và quan sát kết quả theo thời gian. Gia đình giữ quyền kiểm tra sổ sách và quyết định những việc lớn.
