Từ thiện không xoá được những gì một tài phiệt đã làm để giàu, nhưng nó thay đổi rất mạnh cách đời sau nhớ về họ. Lịch sử cho thấy cả hai mặt cùng lúc: những món quà có thật đã giúp hàng triệu người, và những chiến dịch quan hệ công chúng có tính toán để làm mờ các vết đen. Câu trả lời trung thực là phải nhìn cả hai, không để mặt này che mặt kia.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập cuối của chuyên mục từ thiện, mình không kể thêm một món quà nào, mà đặt một câu hỏi khó mà người đương thời đã từng hỏi thẳng vào mặt những người giàu nhất nước Mỹ.
Tiền bẩn có nên nhận không?
Năm một nghìn chín trăm lẻ năm, khi một tổ chức truyền giáo lớn ở Mỹ nhận một khoản tặng của Rockefeller, một mục sư nổi tiếng đã phản đối dữ dội. Ông gọi đó là tiền bẩn, kiếm được bằng những cách làm tổn hại người khác, và cho rằng nhận nó là đồng loã.
Cụm từ tiền bẩn từ đó lan khắp báo chí. Nhiều trường học, nhà thờ, thị trấn tranh luận gay gắt có nên nhận tiền của Rockefeller hay Carnegie không.
Phía bên kia lập luận rằng tiền không có lỗi, quan trọng là dùng vào việc tốt. Từ chối khoản tiền ấy không trả lại được gì cho người bị hại, chỉ làm mất đi một trường học hay một bệnh viện.
Cuộc tranh luận ấy chưa bao giờ ngã ngũ, và tới nay vẫn quay lại mỗi khi một bảo tàng, một trường đại học nhận tiền từ một nguồn bị nghi vấn.
Carnegie: thư viện và vụ Homestead
Andrew Carnegie viết về nghĩa vụ cho đi từ năm một nghìn tám trăm tám mươi chín. Ba năm sau, vụ đình công Homestead nổ ra ở nhà máy của ông, kết thúc bằng một trận đụng độ đẫm máu và công đoàn bị đánh tan.
Trong suốt phần đời còn lại, ông cho đi gần hết tài sản. Nhiều người tin ông thật lòng, vì triết lý cho đi của ông có từ trước vụ Homestead. Nhưng cũng có những người công nhân thép nói rằng họ không cần thư viện, họ cần lương cao hơn và giờ làm ngắn hơn.
Có thị trấn từng tranh cãi việc nhận tiền xây thư viện của Carnegie vì ký ức về những gì xảy ra ở Homestead. Với họ, toà nhà mang tên ông là một lời nhắc đau lòng.
Ngày nay người ta nhắc tới Carnegie chủ yếu qua thư viện và phòng hoà nhạc. Vụ Homestead thì phải đọc sách sử mới biết. Đó chính là sức mạnh của từ thiện trong việc định hình ký ức.
Rockefeller, thảm kịch Ludlow và người làm quan hệ công chúng
Năm một nghìn chín trăm mười bốn, trong một cuộc đình công ở mỏ than bang Colorado, một khu lều trại của gia đình thợ mỏ bị tấn công và đốt cháy, nhiều người chết, trong đó có phụ nữ và trẻ em. Công ty mỏ ấy do gia đình Rockefeller kiểm soát.
Trước làn sóng phẫn nộ, người con trai của Rockefeller thuê một chuyên gia tiên phong trong nghề quan hệ công chúng để giúp gia đình xử lý khủng hoảng. Người này giúp con trai Rockefeller tới thăm vùng mỏ, gặp thợ mỏ, và đề ra những cải cách về đối thoại giữa chủ và thợ.
Về sau, hình ảnh ông già Rockefeller trao những đồng xu sáng bóng cho trẻ em và người qua đường trở thành quen thuộc trên báo chí. Có người coi đó là thói quen dễ mến của một cụ già, có người coi đó là một phần của việc làm mềm hình ảnh gia tộc.
Những cải cách sau Ludlow là có thật, và các quỹ Rockefeller đã làm nhiều điều tốt có thật. Nhưng cũng có thật là gia tộc đã dùng những chuyên gia giỏi nhất để định hình lại câu chuyện về mình.
Từ thiện cũng là quyền lực
Một lời chỉ trích sâu hơn không nằm ở chuyện rửa tiếng, mà ở chuyện quyền lực. Khi một người rất giàu quyết định tiền sẽ chảy vào nghiên cứu bệnh này chứ không phải bệnh kia, xây trường kiểu này chứ không phải kiểu kia, thì một người không do ai bầu đang quyết định thay cho xã hội.
Ngay từ đầu thế kỷ hai mươi, khi Rockefeller xin Quốc hội Mỹ cấp giấy phép liên bang cho quỹ của mình, nhiều nghị sĩ đã lo ngại và không đồng ý. Quỹ cuối cùng được lập theo luật của bang New York.
Người bênh vực thì cho rằng các quỹ tư nhân dám làm những việc mà nhà nước chưa làm, dám thử những cách mới, và đã có những thành tựu mà ngân sách công khó đạt được.
Cả hai đều có lý. Câu hỏi không phải là từ thiện tốt hay xấu, mà là ai giám sát những người dùng tiền để làm điều tốt theo cách của riêng họ.
Vậy nên nhìn di sản tài phiệt thế nào?
Mình nghĩ cách nhìn công bằng nhất là giữ hai cuốn sổ riêng. Cuốn thứ nhất ghi những gì họ đã làm để giàu, cả ánh sáng lẫn bóng tối. Cuốn thứ hai ghi những gì họ đã cho đi, cả giá trị thật lẫn động cơ có thể có.
Đừng để cuốn này xoá cuốn kia. Một thư viện không trả lại mạng sống cho người chết ở Homestead, và vụ Homestead cũng không làm những cuốn sách trong thư viện trở nên vô giá trị với đứa trẻ được đọc chúng.
Với người làm ăn bình thường, bài học thì gần gũi hơn: danh tiếng tốt nhất là danh tiếng không cần phải rửa. Làm ăn tử tế từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với việc bỏ tiền ra sửa tiếng về sau.
Bạn nghĩ sao, nếu một người từng làm hại nhiều người lại để lại một bệnh viện cứu được nhiều người hơn, thì cuốn sổ nào nặng hơn?
Câu hỏi thường gặp
Tiền bẩn trong từ thiện nghĩa là gì?
Đó là cách gọi những khoản tặng có nguồn gốc từ việc làm ăn bị coi là gây hại cho người khác. Cụm từ trở nên phổ biến ở Mỹ đầu thế kỷ hai mươi khi có người phản đối nhận tiền của Rockefeller.
Thảm kịch Ludlow là gì?
Đó là vụ tấn công khu lều trại của gia đình thợ mỏ đình công ở bang Colorado năm một nghìn chín trăm mười bốn, khiến nhiều người chết, kể cả phụ nữ và trẻ em. Công ty mỏ liên quan do gia đình Rockefeller kiểm soát.
Vì sao Rockefeller tặng đồng xu cho người khác?
Những năm cuối đời, ông có thói quen trao đồng xu cho trẻ em và người gặp trên đường. Có người coi đó là thói quen dễ mến, có người coi đó là một phần việc làm mềm hình ảnh của gia tộc.
Từ thiện của tài phiệt có phải lúc nào cũng để rửa tiếng?
Không. Nhiều người giàu cho đi vì niềm tin thật, như Carnegie đã viết về nghĩa vụ cho đi từ trước khi có tai tiếng lớn. Nhưng từ thiện cũng có thể được dùng để định hình lại danh tiếng, nên cần nhìn cả hai mặt.
Vì sao có người lo ngại các quỹ từ thiện lớn?
Vì chúng cho phép một số ít người giàu quyết định tiền sẽ dùng vào việc gì cho xã hội mà không qua bầu cử hay giám sát công. Người bênh vực thì cho rằng quỹ tư nhân dám thử những việc mà nhà nước chưa làm.
