Liên Thành là một hội buôn do các sĩ phu ở Phan Thiết lập năm một nghìn chín trăm lẻ sáu theo tinh thần Duy Tân, buôn nước mắm và nhiều mặt hàng khác, rồi dùng tiền lời để mở trường Dục Thanh và nuôi các hoạt động khai dân trí. Ngôi trường ấy là nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành dạy học năm một nghìn chín trăm mười, trước khi vào Sài Gòn và ra đi tìm đường cứu nước.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Tập này không kể về một người giàu nhất, mà về một kiểu doanh nghiệp rất đặc biệt của người Việt đầu thế kỷ hai mươi: làm kinh tế không chỉ để giàu, mà để có tiền làm việc lớn hơn cho xứ sở.
Phong trào chấn hưng thực nghiệp đầu thế kỷ hai mươi
Đầu thế kỷ hai mươi, nhiều sĩ phu Việt Nam nhìn sang Nhật Bản sau Minh Trị duy tân và tự hỏi vì sao một nước châu Á lại mạnh lên nhanh như vậy. Một câu trả lời họ tìm ra là học vấn mới và kinh tế tự chủ.
Cụ Phan Châu Trinh đề ra tư tưởng được tóm trong ba vế: khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Hậu dân sinh nghĩa là làm cho đời sống người dân khấm khá lên, và muốn vậy thì phải mở mang buôn bán, nghề nghiệp.
Thế là ở nhiều nơi mọc lên các hội buôn, công ty của người Việt. Ở Hà Nội có những hội buôn gắn với trường Đông Kinh Nghĩa Thục, ở miền Trung có nhiều thương hội của các sĩ phu, và ở Nam Kỳ cũng có những phong trào tương tự.
Những người đứng ra lập hội buôn phần lớn là nhà nho, chưa từng làm kinh doanh. Họ học buôn bán như học một môn mới, vì tin rằng đó là con đường cứu nước.
Liên Thành ra đời ở Phan Thiết như thế nào?
Năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, ở Phan Thiết, một nhóm sĩ phu trong đó có các con của nhà nho Nguyễn Thông lập ra Liên Thành thương quán. Cái tên mang ý liên kết lại để thành công.
Phan Thiết là đất nước mắm, và Liên Thành chọn đúng mặt hàng thế mạnh của địa phương. Họ sản xuất và buôn nước mắm, đồng thời buôn bán nhiều mặt hàng khác như nông sản và hàng tạp hoá.
Hội buôn tổ chức theo kiểu góp vốn, có người quản lý, có sổ sách, khác hẳn lối buôn bán gia đình nhỏ lẻ quen thuộc. Đó là một bước tập làm doanh nghiệp hiện đại của người Việt.
Chọn mặt hàng thế mạnh địa phương là một quyết định rất khôn. Những người mới học buôn không đi tranh vào ngành lạ, mà bắt đầu từ thứ mà quê mình làm giỏi nhất.
Trường Dục Thanh và người thầy giáo trẻ
Khoảng một năm sau khi Liên Thành ra đời, hội buôn dùng tiền lời để mở trường Dục Thanh ở Phan Thiết, dạy theo lối mới, có cả chữ Quốc ngữ, chữ Hán, tiếng Pháp và các môn học hiện đại.
Trường không thu học phí cao, và mục tiêu không phải là kiếm tiền. Trường tồn tại được là nhờ dòng tiền đều đặn từ việc buôn nước mắm của hội buôn.
Năm một nghìn chín trăm mười, người thanh niên Nguyễn Tất Thành từ miền Trung vào và dạy học ở trường Dục Thanh một thời gian, trước khi vào Sài Gòn. Năm sau, từ bến Nhà Rồng, người thanh niên ấy ra đi tìm đường cứu nước.
Ngày nay khu trường Dục Thanh ở Phan Thiết là một di tích lịch sử. Ít ai đến đó nghĩ rằng nó từng được nuôi bằng tiền lời từ những thùng nước mắm.
Khó khăn của một hội buôn yêu nước
Làm kinh doanh với mục tiêu yêu nước dưới chế độ thuộc địa là việc rất khó. Chính quyền theo dõi chặt những hội buôn của sĩ phu, vì biết tiền lời có thể chảy vào các hoạt động chống đối.
Sau phong trào chống thuế ở miền Trung năm một nghìn chín trăm lẻ tám, nhiều sĩ phu bị bắt bớ, nhiều hội buôn bị khám xét, nhiều nơi phải đóng cửa. Liên Thành cũng trải qua những giai đoạn rất khó khăn.
Thêm vào đó, những người chủ vốn là nhà nho phải tự học nghề buôn bán, cạnh tranh với các thương nhân lâu năm. Không phải hội buôn nào cũng trụ lại được.
Điều đáng nói là Liên Thành vẫn sống qua nhiều biến động, và thương hiệu nước mắm gắn với cái tên ấy còn được nhắc tới tới tận về sau. Sức bền ấy đến từ việc họ chọn đúng mặt hàng mà vùng đất mình thật sự giỏi.
Kinh doanh để làm việc lớn hơn bản thân
Các tài phiệt phương Tây mình đã kể thường làm giàu trước rồi về già mới làm từ thiện. Liên Thành thì ngược lại: mục tiêu xã hội có từ ngày đầu, và kinh doanh là phương tiện để nuôi mục tiêu ấy.
Ngày nay người ta gọi mô hình gần giống như thế là doanh nghiệp xã hội, khi lợi nhuận được dùng chủ yếu cho một sứ mệnh cộng đồng. Người Việt ở Phan Thiết đã làm điều đó từ hơn một thế kỷ trước.
Bài học thực tế là sứ mệnh tốt đẹp đến đâu cũng cần một dòng tiền đều. Không có nước mắm bán được, trường Dục Thanh không thể mở cửa. Lý tưởng phải đứng trên đôi chân của một việc kinh doanh vững.
Bạn có một mục tiêu nào lớn hơn bản thân mình không, và nếu có, đâu là thùng nước mắm có thể nuôi nó lâu dài?
Câu hỏi thường gặp
Liên Thành thương quán được lập năm nào?
Liên Thành được lập năm một nghìn chín trăm lẻ sáu ở Phan Thiết, do một nhóm sĩ phu theo tinh thần Duy Tân đứng ra, trong đó có các con của nhà nho Nguyễn Thông. Hội buôn chủ yếu sản xuất và buôn bán nước mắm.
Trường Dục Thanh có liên quan gì tới Liên Thành?
Trường Dục Thanh do hội buôn Liên Thành lập và nuôi bằng tiền lời kinh doanh. Trường dạy theo lối mới, là một phần của phong trào khai dân trí đầu thế kỷ hai mươi.
Nguyễn Tất Thành dạy ở trường Dục Thanh khi nào?
Người thanh niên Nguyễn Tất Thành dạy học ở trường Dục Thanh vào năm một nghìn chín trăm mười. Sau đó người vào Sài Gòn và năm một nghìn chín trăm mười một ra đi tìm đường cứu nước.
Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh nghĩa là gì?
Đó là tư tưởng của cụ Phan Châu Trinh: mở mang trí tuệ cho dân, nâng cao tinh thần dân tộc và làm cho đời sống người dân khá lên. Phong trào lập hội buôn của sĩ phu gắn với vế hậu dân sinh.
Vì sao các sĩ phu lại đi buôn bán?
Họ tin rằng muốn đất nước mạnh thì phải có kinh tế tự chủ và có tiền để mở trường, mở báo. Buôn bán vừa nâng đời sống, vừa tạo nguồn tài chính cho các hoạt động khai dân trí.
