Henry Ford trả năm đô la một ngày, gần gấp đôi mức lương công nhân thường có lúc ấy, chủ yếu để giữ chân người làm trên dây chuyền lắp ráp mới, nơi công việc nhàm chán đến mức người ta bỏ đi liên tục. Lương cao cũng giúp chính công nhân mua được chiếc xe họ làm ra, một vòng quay mà Ford rất thích nói tới.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Hôm nay mình kể về một người đến sau thời mạ vàng một chút nhưng mang đúng tinh thần ông trùm: Henry Ford. Ông không phát minh ra ô tô, nhưng ông làm cho ô tô từ món đồ chơi của nhà giàu thành phương tiện của người làm công.
Cậu bé nhà nông mê máy móc
Ford sinh năm một nghìn tám trăm sáu mươi ba trên một trang trại ở bang Michigan. Cậu ghét việc đồng áng nhưng rất mê tháo lắp đồng hồ và máy móc, có khi sửa đồng hồ cho cả hàng xóm.
Khoảng mười sáu tuổi, cậu lên Detroit học việc ở xưởng cơ khí. Về sau Ford làm kỹ sư cho một công ty điện, ban ngày lo máy phát điện, tối về loay hoay chế xe chạy bằng động cơ xăng trong một nhà kho nhỏ.
Chiếc xe đầu tiên của ông chạy được vào năm một nghìn tám trăm chín mươi sáu, bốn bánh như xe đạp, động cơ nhỏ. Người ta kể rằng nhà kho chật quá nên ông phải phá rộng cửa mới đưa được xe ra ngoài.
Ford khởi nghiệp làm ô tô và thất bại hai lần trước khi công ty mang tên ông ra đời năm một nghìn chín trăm lẻ ba. Một phần lý do là ông bất đồng với những người góp vốn, vốn muốn làm xe sang để bán đắt.
Chiếc Model T và ý tưởng xe cho số đông
Thời ấy ô tô là thứ đồ đắt tiền, làm thủ công, mỗi chiếc mỗi kiểu. Ford lại muốn làm một chiếc xe đơn giản, bền, dễ sửa, đủ rẻ để người nông dân và công nhân mua được.
Năm một nghìn chín trăm lẻ tám, chiếc Model T ra đời. Nó cao gầm để đi đường đất nông thôn, sửa được bằng đồ nghề thông thường, và gần như không thay đổi kiểu dáng trong nhiều năm.
Có một câu hay được gán cho Ford: khách có thể chọn bất cứ màu nào, miễn là màu đen. Dù ông có nói đúng nguyên văn hay không, câu ấy tóm được triết lý của ông: bớt lựa chọn để làm thật nhiều, thật rẻ.
Mỗi năm làm nhiều xe hơn thì giá mỗi chiếc lại hạ được, và giá hạ thì bán được nhiều hơn nữa. Model T trở thành chiếc xe phổ biến nhất nước Mỹ trong một thời gian dài.
Dây chuyền lắp ráp thay đổi nhà máy thế nào?
Năm một nghìn chín trăm mười ba, nhà máy của Ford đưa vào dây chuyền lắp ráp chuyển động. Thay vì công nhân đi quanh chiếc xe, khung xe được kéo chạy chầm chậm qua từng người, mỗi người chỉ làm một vài thao tác.
Ý tưởng không hoàn toàn mới. Người ta kể Ford và các kỹ sư học từ cách các lò mổ ở Chicago treo thịt chạy trên băng chuyền, chỉ là theo chiều ngược lại, tháo ra thay vì lắp vào.
Kết quả là thời gian lắp một khung xe giảm từ hơn nửa ngày xuống còn khoảng một giờ rưỡi, theo những con số mà công ty công bố thời đó. Năng suất tăng vọt, giá xe tiếp tục giảm.
Nhưng công việc trở nên nhàm chán tột độ. Một người siết cùng một con ốc hàng trăm lần mỗi ngày, theo nhịp của máy chứ không theo nhịp của mình. Người làm bỏ việc liên tục, và nhà máy phải tuyển người mới không ngừng.
Vì sao trả năm đô la một ngày?
Đầu năm một nghìn chín trăm mười bốn, Ford tuyên bố trả năm đô la cho một ngày làm tám tiếng, gần gấp đôi mức lương mà công nhân thường nhận. Hôm sau, hàng nghìn người kéo tới trước cổng nhà máy xin việc.
Lý do thực tế là tiền tuyển và dạy người mới quá tốn. Giữ được người làm lâu thì dây chuyền chạy đều, ít hàng hỏng. Lương cao hoá ra lại tiết kiệm hơn lương thấp.
Ford còn nói rằng công nhân lương cao sẽ mua được xe, và một nền kinh tế mà người làm thuê có tiền tiêu thì doanh nghiệp mới bán được hàng. Ý tưởng ấy về sau được nhiều nhà kinh tế bàn tới.
Có điều, khoản năm đô la không đến miễn phí. Một bộ phận của công ty đi tới nhà công nhân để xem họ sống có ngăn nắp, có uống rượu không, có tiết kiệm không, rồi mới quyết họ có đủ điều kiện nhận mức lương đầy đủ hay không. Ngày nay chuyện đó là xâm phạm đời tư.
Mặt tối và bài học từ Henry Ford
Ford là ông chủ rất độc đoán. Ông chống công đoàn quyết liệt, và cuối thập niên ba mươi, người của công ty đã đánh đập những người tổ chức công đoàn ngay gần nhà máy, một sự việc được báo chí chụp ảnh và gây chấn động.
Nặng nề hơn, vào những năm hai mươi, một tờ báo do ông sở hữu đã đăng liên tục các bài bài xích người Do Thái. Đó là vết nhơ mà các nhà viết tiểu sử không thể bỏ qua khi kể về ông.
Ông cũng quá yêu chiếc Model T tới mức chậm đổi mới khi khách hàng đã muốn xe đẹp hơn, nhiều màu hơn, và đối thủ đã vượt lên. Người từng phá vỡ lối cũ lại trở thành người giữ lối cũ.
Ford mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy. Bài học từ ông vừa đơn giản vừa khó: làm rẻ cho số đông là một con đường giàu rất lớn, nhưng thành công quá lớn với một sản phẩm có thể làm mình mù trước thay đổi. Sản phẩm đã làm nên tên bạn có đang níu chân bạn không?
Câu hỏi thường gặp
Henry Ford có phát minh ra ô tô không?
Không. Ô tô chạy bằng động cơ xăng đã được các kỹ sư ở châu Âu làm ra trước đó. Đóng góp của Ford là làm ô tô rẻ, bền và sản xuất hàng loạt để số đông mua được.
Model T ra đời năm nào?
Chiếc Model T ra mắt năm một nghìn chín trăm lẻ tám và được sản xuất trong gần hai mươi năm. Đó là một trong những mẫu xe bán chạy nhất lịch sử ngành ô tô.
Dây chuyền lắp ráp của Ford có từ khi nào?
Dây chuyền lắp ráp chuyển động được đưa vào nhà máy của Ford khoảng năm một nghìn chín trăm mười ba. Nó giúp giảm mạnh thời gian lắp mỗi chiếc xe và hạ giá thành.
Vì sao công nhân Ford hay bỏ việc trước năm một nghìn chín trăm mười bốn?
Công việc trên dây chuyền lặp đi lặp lại, mệt mỏi và áp lực theo nhịp máy. Nhiều người chỉ làm một thời gian ngắn rồi nghỉ, khiến công ty tốn kém vì phải tuyển và dạy người mới liên tục.
Henry Ford mất năm nào?
Ông mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy ở bang Michigan. Trước đó công ty đã chuyển sang tay người cháu nội, và quỹ từ thiện mang tên gia đình đã được lập từ thập niên ba mươi.
