Nhà Medici mất ngân hàng vào cuối thế kỷ mười lăm, nhưng lại bước sâu hơn vào chính trường: hai người trong họ lên làm giáo hoàng ở thế kỷ mười sáu, hai người con gái trở thành hoàng hậu nước Pháp, và một nhánh được phong đại công tước xứ Toscana, cai trị cho tới khi dòng họ tuyệt tự. Tiền của đời trước đã đổi thành địa vị của đời sau.
Chào bạn, đây là Nhà Tài Phiệt. Mình đã kể ngân hàng Medici vận hành thế nào và Cosimo cầm quyền ra sao. Tập này là phần kết của gia tộc ấy: từ những người cầm sổ sách thành những người đội mũ miện.
Cậu bé hồng y mười ba tuổi
Lorenzo de Medici, cháu nội của Cosimo, hiểu rằng ngân hàng đang suy yếu, và gia tộc cần một chỗ dựa khác. Ông dùng ảnh hưởng và tiền bạc để vận động cho con trai thứ là Giovanni được phong hồng y khi mới mười ba tuổi.
Hồng y là những người có quyền bầu giáo hoàng và có thể được bầu làm giáo hoàng. Đặt một người nhà vào hàng hồng y là đặt gia tộc vào trung tâm quyền lực của giáo hội Công giáo, vốn có ảnh hưởng chính trị khắp châu Âu.
Năm một nghìn bốn trăm chín mươi tư, nhà Medici bị đuổi khỏi Florence và ngân hàng sụp đổ. Nhưng chiếc mũ hồng y của Giovanni vẫn còn đó, và nó trở thành con đường để gia tộc quay lại.
Mười tám năm sau, nhà Medici trở về Florence. Một năm sau nữa, năm một nghìn năm trăm mười ba, Giovanni được bầu làm giáo hoàng, lấy hiệu là Leo đệ thập.
Hai giáo hoàng nhà Medici
Leo đệ thập nổi tiếng là người yêu nghệ thuật, tiêu xài rất phóng tay cho lễ hội, công trình và các nghệ sĩ. Có một câu nói được gán cho ông, đại ý rằng Chúa đã trao cho ta ngôi giáo hoàng, vậy hãy tận hưởng nó. Các sử gia cho rằng câu ấy có thể chỉ là giai thoại.
Để có tiền xây lại đại thánh đường Thánh Phêrô ở Roma và bù cho ngân khố, triều đại của ông đẩy mạnh việc bán ân xá. Chính việc ấy đã khơi mào cuộc phản kháng của Martin Luther năm một nghìn năm trăm mười bảy, chuyện mình sẽ kể ở chuyên mục mặt tối.
Người em họ của Leo là Giulio de Medici về sau cũng lên làm giáo hoàng, hiệu là Clement đệ thất. Triều đại của ông gặp đại hoạ khi quân đội của chính hoàng đế Charles đệ ngũ cướp phá Roma năm một nghìn năm trăm hai mươi bảy.
Hai giáo hoàng ấy đem lại cho nhà Medici thanh thế rất lớn, nhưng cũng gắn tên gia tộc với những biến cố đau thương của giáo hội.
Những cuộc hôn nhân với các vương triều
Từ một gia đình buôn bán, nhà Medici dùng hôn nhân để bước vào hàng vương tộc. Catherine de Medici kết hôn với hoàng tử nước Pháp, người về sau lên làm vua. Bà trở thành hoàng hậu, rồi là mẹ của ba vị vua Pháp, có ảnh hưởng lớn tới triều chính trong nhiều thập niên đầy nội chiến tôn giáo.
Đầu thế kỷ mười bảy, một người con gái khác của gia tộc là Marie de Medici cũng trở thành hoàng hậu nước Pháp. Hai hoàng hậu nhà Medici để lại dấu ấn trong cả chính trị lẫn văn hoá của triều đình Pháp.
Ở chính quê nhà, năm một nghìn năm trăm sáu mươi chín, một nhánh nhà Medici được giáo hoàng phong tước đại công tước xứ Toscana. Florence từ một nước cộng hoà, nơi Cosimo phải giữ vẻ khiêm tốn, trở thành một lãnh địa do nhà Medici cai trị công khai và cha truyền con nối.
Cái mà Cosimo cố ý tránh, tức là tỏ ra như một ông vua, thì con cháu ông lại làm một cách đường hoàng.
Dòng họ tuyệt tự và hiệp ước gia đình
Nhà Medici cai trị Toscana gần hai thế kỷ. Rồi dòng nam của gia tộc thưa dần, và vị đại công tước cuối cùng mất năm một nghìn bảy trăm ba mươi bảy mà không có con nối dõi. Các cường quốc châu Âu đã thoả thuận trao Toscana cho một dòng họ khác.
Người cuối cùng của dòng chính nhà Medici là Anna Maria Luisa, em gái của vị đại công tước ấy. Bà ký một thoả thuận với dòng họ kế vị, quy định rằng toàn bộ bộ sưu tập nghệ thuật, sách và báu vật của nhà Medici phải ở lại Florence mãi mãi, để phục vụ công chúng và vẻ đẹp của thành phố.
Nhờ thoả thuận ấy, những kho báu mà gia tộc gom góp suốt ba trăm năm không bị chở đi nơi khác. Ngày nay, du khách tới Florence vẫn thấy chúng trong các bảo tàng và cung điện của thành phố.
Một gia tộc bắt đầu bằng sổ sách cho vay, kết thúc bằng một lời dặn để lại báu vật cho thành phố. Có lẽ đó là cách kết thúc đẹp nhất mà một tài phiệt có thể mong.
Bài học từ ba trăm năm nhà Medici
Bài học đầu tiên: tiền có thể đổi thành quyền, nhưng quyền thì không tự sinh ra tiền. Nhà Medici càng lên cao trong chính trường thì càng xa việc làm ăn, và ngân hàng của họ đã chết từ trước khi họ đội mũ miện.
Bài học thứ hai: những gia tộc tồn tại lâu thường biết đổi hình thức của quyền lực theo thời, từ nhà băng sang giáo hội, sang hôn nhân, sang lãnh địa. Người cứng nhắc giữ một hình thức thường đổ sớm.
Bài học thứ ba, và có lẽ là bài học hay nhất: thứ sống lâu nhất của nhà Medici không phải tiền, không phải ngai, mà là những gì họ đã để lại cho công chúng.
Nếu một ngày bạn có của để lại, bạn muốn nó nằm trong két của con cháu, hay nằm ở một nơi mà ai cũng vào xem được?
Câu hỏi thường gặp
Nhà Medici có bao nhiêu giáo hoàng?
Thế kỷ mười sáu có hai giáo hoàng xuất thân trực tiếp từ dòng chính nhà Medici là Leo đệ thập và Clement đệ thất. Ngoài ra còn có những giáo hoàng khác có quan hệ họ hàng xa với gia tộc.
Catherine de Medici là ai?
Bà là người con gái nhà Medici kết hôn với hoàng tử Pháp, về sau trở thành hoàng hậu và là mẹ của ba vị vua Pháp. Bà có ảnh hưởng lớn tới triều chính Pháp trong thời kỳ nội chiến tôn giáo.
Nhà Medici cai trị Toscana tới khi nào?
Nhà Medici giữ tước đại công tước xứ Toscana từ năm một nghìn năm trăm sáu mươi chín tới năm một nghìn bảy trăm ba mươi bảy, khi vị đại công tước cuối cùng mất không có con nối dõi.
Hiệp ước gia đình của nhà Medici quy định gì?
Đó là thoả thuận do Anna Maria Luisa, người cuối cùng của dòng chính, ký với dòng họ kế vị, giữ toàn bộ bộ sưu tập nghệ thuật của gia tộc ở lại Florence để phục vụ công chúng. Nhờ vậy các báu vật ấy vẫn còn ở thành phố tới nay.
Vì sao nhà Medici chuyển từ ngân hàng sang chính trị?
Khi ngân hàng suy yếu rồi sụp đổ, gia tộc dựa vào ảnh hưởng chính trị, chức sắc giáo hội và hôn nhân với các vương triều để giữ vị thế. Quyền lực chính trị trở thành nguồn sức mạnh thay cho kinh doanh.
